Təxirəsalma sindromunun arxasında nə dayanır: Niyə bəzi insanlar işləri son dəqiqəyə saxlayır?

İş və ya təhsil həyatında bir çox insanın qarşılaşdığı ən böyük psixoloji maneələrdən biri verilməyən tapşırıqları, layihələri və ya təxirəsalınmaz işləri son ana qədər ləngitmək vərdişidir. İctimaiyyət arasında bu hal adətən tənbəllik və ya məsuliyyətsizlik kimi qiymətləndirilsə də, psixologiya və neyrobiologiya sahəsində tətbiq olunan tədqiqatlar tamamilə fərqli bir mənzərəni üzə çıxarır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, prokrastinasiya (işləri xroniki olarak son dəqiqəyə saxlama) vaxtın idarə olunmaması problemi deyil, emosiyaların və təşvişin tənzimlənə bilməməsindən qaynaqlanan mürəkkəb psixoloji vəziyyətdir.

İnsana tapşırıq həvalə edildikdə, beynin mühakimə mərkəzi işin çətinliyini və nəticənin ideallığını qiymətləndirir. "Yüksək keyfiyyətlə edə bilməyəcəm" və ya "Səhv edəcəm" düşüncəsi insanda güclü təşviş yaradır. Beyin bu mənfi emosiyadan və uğursuzluq qorxusundan qorunmaq üçün tapşırığa başlamağı dərhal təxirə salır.

Əsl işdən qaçan şəxs diqqətini daha asan, ani zövq verən fəaliyyətlərə yönəldir: sosial şəbəkələri izləmək, otağı təmizləmək və ya lazımsız işlərlə məşğul olmaq. Bu addım beyində qısamüddətli dopamin fermenti ifraz edərək rahatlıq illuziyası yaradır.

Müddətin (dedlaynın) bitməsinə az vaxt qaldıqda beyində qorxu hissiyatı (amigdala) tam aktivləşir. Yaranan güclü stres və adrenalin hormonunun kəskin artması diqqəti maksimum dərəcədə bir nöqtəyə toplamağa məcbur edir. İnsan yalnız bu ən son təzyiq altında işi sürətlə bitirə bilir.

İş son saniyədə təhvil verildikdən sonra şəxs rahatlaşır, lakin daxilən böyük tükənmə və peşmançılıq hissi yaşayır. Buna baxmayaraq, "son anda da olsa çatdırdım" düşüncəsi beynin bu mexanizmini təsdiqləyir və növbəti tapşırıqda eyni dövrə təkrar olunur.

İşləri xroniki şəkildə təxirə salan insanlarda "adrenalin asılılığı" da böyük rol oynayır. Bəzi fərdlər yalnız son dəqiqənin gətirdiyi kəskin stres altında yaradıcı potensiallarının açıldığına inanırlar. Lakin mütəmadi olaraq bu rejimdə çalışmaq bədəndə kortizol hormonunun səviyyəsini yüksəldərək xroniki yorğunluq, təşviş pozuntusu və peşəkar tükənmə sindromuna (burnout) yol açır.

Bu vərdişdən azad olmaq üçün psixoloqlar büyük tapşırıqları xırda, idarə oluna bilən hissələrə bölməyi (məsələn, 15 dəqiqəlik kiçik addımlar), "mükəmməl olmalıdır" tələbini "kifayət qədər yaxşıdır" yanaşması ilə əvəz etməyi vər işə başlamaq üçün ilk addımı atarkən heç bir gözlənti qoymamağı tövsiyə edirlər.

Səkinə Yusifova/Citypost.az

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ