Yeni dünya nizamı: Köhnə qaydalar dəyişir, yeniləri hələ formalaşmayıb  

Dünyada baş verən müxtəlif prosesləri bir xətt üzərində birləşdirəndə ortaya daha böyük mənzərə çıxır. ABŞ və Çin arasında rəqabət, Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar, enerji böhranı, Avropanın təhlükəsizlik siyasətində dəyişikliklər və süni intellekt ətrafında yaranan yarış eyni zamanda beynəlxalq münasibətlər sisteminin dəyişdiyini göstərir.

Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə formalaşmış siyasi düzən uzun müddət ABŞ-ın üstün mövqeyi ilə xarakterizə olunurdu. Bu gün isə dünya iqtisadi və siyasi güc baxımından daha çoxmərkəzli görünür. Çin qlobal iqtisadi və texnoloji gücünü artırır, Hindistanın çəkisi yüksəlir, BRICS daxilində əməkdaşlıq genişlənir, regional güclərin xarici siyasətdə manevr imkanları artır.

Bu dəyişiklik yalnız dövlətlər arasındakı münasibətlərdə görünmür. Ticarət yolları, enerji marşrutları, texnologiya və kritik minerallar da geosiyasi rəqabətin mühüm alətlərinə çevrilib. Bir ölkənin texnologiyaya, digərinin enerji resurslarına, başqasının tranzit imkanlarına nəzarət etməsi artıq qlobal güc balansının bir hissəsidir.

ABŞ–Çin rəqabətinin texnologiya sahəsinə keçməsi bunun ən aydın nümunələrindəndir. Süni intellekt, yarımkeçiricilər, nadir torpaq elementləri və yüksək texnologiyalar gələcəyin iqtisadi gücünü müəyyən edən əsas sahələrə çevrilir.

Müharibələr də bu dəyişiklik prosesini sürətləndirir. Ukrayna və Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin zəif nöqtələrini üzə çıxarır, dövlətləri yeni hərbi və iqtisadi ittifaqlar axtarmağa vadar edir. Eyni zamanda enerji və ərzaq təhlükəsizliyi artıq xarici siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

Bu mənzərədə BMT kimi beynəlxalq qurumların gələcəyi də xüsusi əhəmiyyət qazanır. Çünki yeni güc balansı mövcud beynəlxalq institutların quruluşuna uyğun gəlmədikdə islahat məsələsi qaçılmaz olur. Dünya dəyişdikcə onun siyasi institutlarının da dəyişməsi tələbi artır.

Yeni dünya nizamının necə olacağını indidən dəqiq söyləmək mümkün deyil. ABŞ–Çin münasibətlərinin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin necə nəticələnəcəyi, Avropanın təhlükəsizlik siyasətinin hansı formaya düşəcəyi və Yaxın Şərqdə yeni balansın necə yaranacağı qarşıdakı dövrün əsas suallarındandır.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Amma dəyişiklik artıq görünür. Dünya tək bir güc mərkəzinin ətrafında formalaşan sistemdən daha mürəkkəb, çoxsaylı maraqların toqquşduğu və əməkdaşlıq etdiyi bir mərhələyə keçir. Yeni qaydaların tam formalaşması isə hələ qarşıdadır.

Bu səbəbdən bu gün dünyada baş verən hər bir böyük hadisəyə ayrıca baxmaqla kifayətlənmək olmaz. Enerji, müharibə, texnologiya, ticarət və diplomatiya bir-birinə əvvəlkindən daha çox bağlıdır. Dünya yeni mərhələyə daxil olur və bu mərhələnin siyasi xəritəsi hələ çəkilməkdədir.

Şəmsi Qoca