Kişi vəfat edəndə həyat yoldaşı onun pensiyasını ala bilərmi? – Qadınla kişi arasında fərq yoxdur

Ailədə həyat yoldaşlarından biri vəfat etdikdə onun pensiyasının digər həyat yoldaşına keçib-keçməməsi ilə bağlı çoxsaylı suallar yaranır. Xüsusilə pensiya yaşına çatmış şəxslər arasında belə bir fikir yayılıb ki, ər vəfat edərsə, onun aldığı pensiyanın müəyyən hissəsi həyat yoldaşına verilir. Bəs bu, həqiqətən necə hesablanır? Məsələn, kişinin pensiyası daha yüksək olubsa, onun vəfatından sonra arvadı həmin məbləği ala bilərmi? Eyni qayda qadın vəfat etdikdə ərinə də tətbiq olunurmu?

Citypost.az-ın məlumatına görə, Azərbaycan qanunvericiliyində bu məsələ ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası anlayışı ilə tənzimlənir. Yəni vəfat edən şəxsin aldığı pensiya avtomatik olaraq həyat yoldaşının adına keçirilmir. Bunun üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulan şərtlər mövcud olmalıdır.Qanuna əsasən, vəfat etmiş şəxsin əri və ya arvadı müəyyən hallarda ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası almaq hüququna malikdir. Bunun üçün həyat yoldaşının qanunla müəyyən edilmiş pensiya yaşına çatması və ya müəyyən edilmiş əlillik vəziyyətinin olması kimi şərtlər nəzərə alınır. Həmçinin bəzi hallarda ər və ya arvad vəfat edən şəxsin 8 yaşına çatmamış uşağına baxırsa və işləmirsə, yaşından və əmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq bu hüquq yarana bilər.Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, qadın və kişi arasında hüquqi baxımdan fərq qoyulmur. Yəni “ər vəfat edəndə arvad pensiya ala bilər, amma arvad vəfat edəndə ər ala bilməz” kimi bir qayda yoxdur. Əgər qanunda nəzərdə tutulan şərtlər mövcuddursa, vəfat etmiş qadının əri də ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası hüququ əldə edə bilər. Eyni qaydada, vəfat etmiş kişinin arvadı da müvafiq şərtlər daxilində bu hüquqdan istifadə edə bilər. Məsələn, qadın vəfat edən zaman daha yüksək əmək pensiyası alıbsa və onun həyat yoldaşı qanunla müəyyən edilən şərtlərə cavab verirsə, ərinin həmin qadının pensiyasına əsaslanan ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası almaq hüququ yarana bilər. Bu baxımdan hüquq yalnız kişidən qadına yönəlmiş mexanizm deyil.Ancaq burada “vəfat edən şəxsin pensiyasının 80 faizi həyat yoldaşına verilir” ifadəsinə də aydınlıq gətirmək lazımdır. Bu, bütün vətəndaşlara tətbiq olunan ümumi qayda deyil. Əmək pensiyaları haqqında qanunda müxtəlif kateqoriyalar üçün 80 faizlə bağlı xüsusi müddəalar mövcuddur, lakin adi yaşa görə əmək pensiyası alan hər bir şəxsin vəfatından sonra həyat yoldaşına avtomatik olaraq onun pensiyasının 80 faizinin verilməsi nəzərdə tutulmayıb. Ailə başçısını itirməyə görə pensiyanın məbləği ayrıca hesablanır.

Qanunun 18-ci maddəsinə əsasən, ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyasının sığorta hissəsinin hesablanmasında vəfat etmiş şəxsin sığorta göstəriciləri və ailə başçısını itirməyə görə pensiya almaq hüququ olan əmək qabiliyyəti olmayan ailə üzvlərinin sayı nəzərə alınır. Vəfat edən şəxs yaşa və ya əlilliyə görə əmək pensiyaçısı olubsa, onun aldığı pensiyanın sığorta hissəsi də hesablamada nəzərə alınan göstəricilərdən biridir.Məsələn, bir kişi vəfat edir və onun həyat yoldaşı həmin vaxt pensiya yaşındadır. Əgər qanunda nəzərdə tutulan digər şərtlər də mövcuddursa, qadının ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası almaq hüququ yarana bilər. Lakin bu zaman mərhumun aldığı 600, 800 və ya 1000 manat pensiyanın sadəcə müəyyən faizini götürüb həyat yoldaşına təyin etmək prinsipi tətbiq edilmir. Müvafiq pensiya qanunvericilikdə müəyyən edilmiş qaydada hesablanır. Digər tərəfdən, ailədə mərhumun pensiyasına hüquq qazanan bir neçə şəxs ola bilər. Məsələn, vəfat edən şəxsin həyat yoldaşı ilə yanaşı, qanunda nəzərdə tutulan şərtlərə cavab verən uşaqları da varsa, onların hər birinin ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası hüququ ayrıca qiymətləndirilir. Bu səbəbdən məbləğin müəyyənləşdirilməsində hüququ olan ailə üzvlərinin sayı da əhəmiyyət daşıyır.

Qanunvericilikdə uşaqlar üçün də ayrıca şərtlər nəzərdə tutulub. Məsələn, vəfat etmiş şəxsin 18 yaşına çatmamış övladları, müəyyən hallarda 18 yaşından yuxarı əlilliyi olan övladları, həmçinin əyani təhsil alan və 23 yaşına çatmamış övladları ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası hüququna malik ola bilərlər.Həyat yoldaşı ilə bağlı da eyni şəkildə konkret hüquqi şərtlər mövcuddur. Pensiya yaşına çatmış ər və ya arvad, yaxud qanunda nəzərdə tutulan dərəcədə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxs vəfat etmiş həyat yoldaşına görə ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası hüququ əldə edə bilər. Bundan başqa, 8 yaşına çatmamış uşağa baxan və işləməyən ər və ya arvad üçün də ayrıca hüquqi əsas nəzərdə tutulub. Burada bir məsələni də fərqləndirmək lazımdır: ailə başçısını itirməyə görə pensiya mərhumun pensiyasının “miras kimi bölünməsi” deyil. Bu, sosial sığorta sistemində ayrıca əmək pensiyası növüdür. Yəni vəfat etmiş şəxsin pensiyası vərəsələr arasında əmlak kimi bölüşdürülmür. Qanunda müəyyən edilmiş şərtlərə cavab verən ailə üzvünə ayrıca ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası təyin edilir.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Bu səbəbdən “ərim vəfat edib, onun pensiyasını olduğu kimi öz adıma keçirə bilərəmmi?” sualına cavab olaraq “pensiyanın özü avtomatik olaraq keçmir” demək daha doğrudur. Əvəzində qanunla nəzərdə tutulan hallarda ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası təyin edilə bilər. Bunun məbləği isə mərhumun aldığı pensiyanın sadə faiz hesablaması ilə müəyyən edilmir.Eyni qayda kişilərə də aiddir. Məsələn, həyat yoldaşı daha yüksək pensiya alan qadın olub və vəfat edib. Onun əri qanunda göstərilən şərtlərə cavab verirsə, qadının vəfatından sonra ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası almaq hüququ yarana bilər. Yəni burada əsas meyar şəxsin kişi və ya qadın olması deyil, qanunda müəyyən edilmiş hüquqi şərtlərə cavab verib-verməməsidir.Bəzi hallarda insanlar öz pensiyalarının olması səbəbindən mərhum həyat yoldaşının pensiyasına heç bir halda hüquq yarana bilməyəcəyini düşünürlər. Halbuki məsələ daha mürəkkəbdir. Konkret şəxsin hansı növ pensiya aldığı, onun ailə başçısını itirməyə görə pensiya hüququnun yaranıb-yaranmadığı və hansı məbləğin təyin ediləcəyi ayrıca hesablanır. Qanunda ailə üzvünün digər növ əmək pensiyasını seçməsi ilə bağlı da xüsusi qaydalar nəzərdə tutulub.Deməli, əsas nəticə belədir: həyat yoldaşının vəfat etməsi onun pensiyasının avtomatik şəkildə digər həyat yoldaşına keçməsi demək deyil. Lakin müəyyən şərtlər daxilində ər və ya arvad ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası ala bilər. Bu hüquq həm kişilərə, həm də qadınlara aiddir.Ona görə də “yalnız arvad ərinin pensiyasını ala bilər” fikri düzgün deyil. Əgər pensiya alan qadın vəfat edibsə, qanunda nəzərdə tutulan şərtlər daxilində onun əri də ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası hüququ əldə edə bilər. Eyni zamanda, pensiyanın məbləği “mütləq 80 faiz” prinsipi ilə deyil, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş hesablama qaydaları əsasında müəyyən edilir.

Beləliklə, konkret şəxsin nə qədər pensiya ala biləcəyini müəyyən etmək üçün mərhumun pensiya statusu, sığorta göstəriciləri, ailə üzvlərinin sayı və müraciət edən şəxsin pensiya yaşı, əlillik vəziyyəti və digər hüquqi hallar nəzərə alınmalıdır. Buna görə də yalnız mərhumun aldığı pensiyanın məbləğinə baxaraq əvvəlcədən “həyat yoldaşına filan qədər faiz düşür” demək düzgün deyil.

Yeganə