Qəfil ölümün əsas səbəbləri nədir? – Kardioloqdan XƏBƏRDARLIQ

Qəfil ölüm müasir dövrdə cəmiyyəti narahat edən ciddi sağlamlıq problemlərindən biridir. Bəzi hallarda insan özünü sağlam hiss edir, gündəlik həyatını normal şəkildə davam etdirir, lakin gözlənilmədən həyatını itirir. Belə hadisələr insanların diqqətini qəfil ölümün səbəblərinə, risk faktorlarına və bu təhlükənin qarşısını almağın mümkün yollarına yönəldir. Əksər hallarda qəfil ölümün arxasında ürək-damar sistemi xəstəlikləri dayansa da, beyində baş verən kəskin damar hadisələri, ağciyər emboliyası, aortanın ağır patologiyaları və digər ciddi tibbi problemlər də bu nəticəyə səbəb ola bilər.

Kardioloq-terapevt İslam Əziz Citypost.az-a açıqlamasında qəfil ölümün əsas səbəbləri, bu hallara gətirib çıxaran risk faktorları və insanların sağlamlıqlarını qorumaq üçün diqqət yetirməli olduqları məqamlar barədə danışıb.

Həkimin sözlərinə görə, qəfil ölüm dedikdə, insanın vəziyyətinin gözlənilmədən və qısa müddət ərzində ağırlaşması nəticəsində həyatını itirməsi nəzərdə tutulur. Bu cür hadisələr müxtəlif xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər. Lakin qəfil ölüm hallarının mühüm hissəsi ürək-damar sistemi ilə bağlı problemlərdən qaynaqlanır. Xüsusilə ürəyin normal fəaliyyətinin pozulması, ürək əzələsinin qanla təchizatının kəskin azalması və təhlükəli ritm pozuntuları insan həyatı üçün ciddi risk yaradır.Ürək insan orqanizminin fasiləsiz işləyən əsas orqanlarından biridir. O, qanı bütün bədənə ötürərək toxuma və orqanların oksigenlə təmin olunmasını həyata keçirir. Ürəyin fəaliyyəti qəfil pozulduqda isə beyin və digər həyati vacib orqanlar qısa müddətdə oksigen çatışmazlığı ilə üzləşir. Bu vəziyyət vaxtında aradan qaldırılmadıqda ağır nəticələrə, o cümlədən ölümə səbəb ola bilər.

İslam Əzizin diqqətə çatdırdığı əsas məqamlardan biri də ürək xəstəliklərinin bəzən uzun müddət aşkar simptomlar vermədən inkişaf etməsidir. İnsan özündə ciddi narahatlıq hiss etmədiyi üçün həkim müayinəsinə ehtiyac duymaya bilər. Halbuki yüksək qan təzyiqi, qanda xolesterinin artması, şəkərli diabet və ürək-damar sistemində baş verən dəyişikliklər zaman keçdikcə ciddi fəsadlara yol aça bilər. Bu səbəbdən özünü sağlam hiss etmək hər zaman orqanizmdə heç bir problemin olmadığı anlamına gəlmir.Qəfil ölümün ürəklə əlaqəli səbəbləri arasında miokard infarktı xüsusi yer tutur. İnfarkt ürək əzələsinin müəyyən hissəsinə qan axınının kəskin şəkildə azalması və ya dayanması nəticəsində meydana gəlir. Əksər hallarda bunun əsas səbəbi ürəyi qidalandıran koronar damarların ateroskleroz nəticəsində daralması və damarda yaranan qan laxtasının qan dövranını pozmasıdır. Qan təchizatı bərpa olunmadıqda ürək əzələsi zədələnir və onun normal fəaliyyəti pozula bilər. Miokard infarktının əlamətləri hər insanda eyni formada müşahidə olunmur. Bəzi insanlarda sinə nahiyəsində güclü ağrı və sıxılma hissi yaranır, ağrı sol qola, çiyinə, kürəyə, boyuna və ya çənəyə yayıla bilər. Digər hallarda nəfəs darlığı, soyuq tər, ürəkbulanma, halsızlıq və başgicəllənmə müşahidə edilir. Xüsusilə yaşlı insanlarda, şəkərli diabetdən əziyyət çəkənlərdə və bəzi qadınlarda infarkt daha qeyri-adi əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Buna görə də sinədə narahatlıq və ya qəfil yaranan, səbəbi aydın olmayan ciddi halsızlıq diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İnfarkt zamanı təhlükə yalnız ürək əzələsinin zədələnməsi ilə məhdudlaşmır. Bu vəziyyət ürəyin elektrik fəaliyyətinə də təsir göstərə və həyati təhlükəli ritm pozuntularına səbəb ola bilər. Belə pozuntulardan biri mədəcik fibrilasiyasıdır. Bu zaman ürəyin mədəcikləri koordinasiyalı şəkildə yığılmaq əvəzinə nizamsız elektrik impulslarının təsiri altında titrəyir və qanı lazımi səviyyədə pompalaya bilmir. Nəticədə qan dövranı dayanır və insan huşunu itirə bilər. Vaxtında müdaxilə edilmədikdə bu hal ölümcül nəticələnə bilər.Qəfil ürək dayanması ilə infarkt eyni anlayışlar deyil. İnfarkt ürək əzələsinin qan təchizatının pozulması ilə əlaqədardır, qəfil ürək dayanması isə ürəyin qanı effektiv şəkildə dövr etdirməsinin dayanmasıdır. Bununla belə, infarkt qəfil ürək dayanmasına səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, bəzi irsi ürək xəstəlikləri, kardiomiopatiyalar və elektrik keçiriciliyi pozuntuları da qəfil ürək dayanması ilə nəticələnə bilər.Ürək əzələsinin quruluşunda və fəaliyyətində dəyişikliklərlə xarakterizə olunan kardiomiopatiyalar da risk yaradan xəstəliklər sırasındadır. Bu xəstəliklər zamanı ürək əzələsi qalınlaşa, genişlənə və ya normal yığılma qabiliyyətini itirə bilər. Nəticədə ürəyin qanı pompalaması çətinləşir və təhlükəli ritm pozuntularının yaranma ehtimalı artır. Bəzi kardiomiopatiyalar irsi xarakter daşıdığı üçün ailəsində gənc yaşlarda qəfil ölüm, səbəbi izah olunmayan huş itirmə və ya ciddi ürək xəstəlikləri olan şəxslərin müayinələrə xüsusi diqqət yetirməsi vacibdir.

Həkimin sözlərinə görə, qəfil ölümün səbəbləri yalnız ürək xəstəlikləri ilə məhdudlaşmır. Beyində baş verən kəskin damar hadisələri də insan həyatını qısa müddətdə təhlükə altına sala bilər. Xüsusilə hemorragik insult, yəni beyin toxumasına qanaxma, ağır nəticələrə səbəb ola bilər. Bu zaman beyin damarının zədələnməsi nəticəsində qan beyin toxumasına sızır, təzyiq artır və həyati vacib mərkəzlərin fəaliyyəti pozula bilər. Qanaxmanın yeri və həcmi xəstəliyin gedişinə ciddi təsir göstərir.Beyin damarlarının anevrizması nəticəsində yaranan subaraxnoidal qanaxma da qəfil və ağır vəziyyətə gətirib çıxara bilər. Belə hallarda insanın həyatında ilk dəfə müşahidə etdiyi, çox güclü və qəfil baş ağrısı meydana çıxa bilər. Bu ağrı qusma, boyun sərtliyi, huşun pozulması və digər əlamətlərlə müşayiət oluna bilər. Bəzi hallarda vəziyyət sürətlə ağırlaşdığı üçün vaxtında təcili tibbi müdaxilə həyati əhəmiyyət daşıyır.Bununla yanaşı, qəfil yaranan nitq pozuntusu, üzün bir tərəfində əyrilik, qol və ya ayaqda qəfil zəiflik, tarazlığın itirilməsi və huşun pozulması insultun əlamətləri ola bilər. Belə simptomlar müşahidə edildikdə onların öz-özünə keçməsini gözləmək və ya insanı ev şəraitində müalicə etməyə çalışmaq düzgün deyil. Dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.Qəfil ölümə səbəb ola bilən digər ciddi problemlərdən biri ağciyər emboliyasıdır. Bu vəziyyət, adətən, bədənin dərin venalarında yaranan qan laxtasının qan dövranı ilə ağciyər arteriyasına keçərək damarı bağlaması nəticəsində meydana gəlir. Ağciyərlərə qan axınının pozulması orqanizmin oksigenlə təminatını çətinləşdirir, ürəyin sağ mədəciyinə düşən yükü artırır və ağır hallarda qan dövranının kəskin pozulmasına gətirib çıxarır.

Ağciyər emboliyasının əlamətləri arasında qəfil nəfəs darlığı, sinə ağrısı, sürətli ürək döyüntüsü, başgicəllənmə və huşun itirilməsi yer alır. Bəzi hallarda qanlı öskürək də müşahidə edilə bilər. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq, böyük cərrahi əməliyyatlardan sonra bərpa dövrü, bəzi onkoloji xəstəliklər və digər tibbi amillər venoz tromboz riskini artıra bilər. Bununla belə, ağciyər emboliyası hər zaman əvvəlcədən nəzərə çarpan əlamətlərlə inkişaf etmir.Qəfil ölümün digər mümkün səbəbi aortanın laylanması və ya cırılmasıdır. Aorta insan orqanizmində ən böyük arteriyadır və qanı ürəkdən bədənin digər hissələrinə daşıyır. Aortanın daxili divarında zədələnmə baş verdikdə qan damar divarının qatları arasına daxil olaraq onları bir-birindən ayıra bilər. Bu proses damarın normal fəaliyyətini pozur və həyati təhlükə yaradır. Aortanın cırılması isə kəskin daxili qanaxmaya səbəb ola bilər.Aorta ilə əlaqəli ağırlaşmalar zamanı qəfil başlayan və çox güclü olan sinə, kürək və ya qarın ağrısı, halsızlıq, qan təzyiqinin kəskin enməsi və huşun itirilməsi kimi əlamətlər yarana bilər. Yüksək qan təzyiqi aorta xəstəlikləri üçün mühüm risk faktorlarından biridir. Bu səbəbdən arterial hipertoniyanın vaxtında aşkarlanması və nəzarətdə saxlanılması təkcə ürək xəstəliklərinin deyil, digər damar ağırlaşmalarının qarşısının alınması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

İslam Əzizin diqqət yetirdiyi mühüm məsələlərdən biri qəfil ölüm riskini artıran amillərin vaxtında müəyyən edilməsidir. Bu amillərin başında yüksək qan təzyiqi dayanır. Arterial hipertenziya uzun müddət heç bir aşkar əlamət vermədən davam edə bilər. İnsan baş ağrısı və ya başqa narahatlıq hiss etmədiyi üçün təzyiqinin yüksək olmasından xəbərsiz qala bilər. Lakin nəzarətsiz yüksək təzyiq zaman keçdikcə ürək əzələsinə və damarların divarlarına əlavə yük yaradır, insult, infarkt və digər ürək-damar ağırlaşmalarının ehtimalını artırır.Şəkərli diabet də qəfil ölüm riskinə təsir göstərə bilən mühüm amillərdəndir. Qanda qlükoza səviyyəsinin uzun müddət yüksək qalması damarların zədələnməsinə və aterosklerozun sürətlənməsinə səbəb ola bilər. Diabetdən əziyyət çəkən insanlarda ürək-damar xəstəliklərinin yaranma riski arta bilər və bəzi hallarda infarktın klassik əlamətləri zəif ifadə oluna bilər. Buna görə də şəkərli diabeti olan şəxslərin yalnız qanda şəkərin səviyyəsinə deyil, qan təzyiqinə, xolesterinə və ümumi ürək-damar sağlamlığına da nəzarət etmələri vacibdir.Qanda xolesterinin, xüsusilə aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərlə əlaqəli xolesterinin yüksəlməsi də damar sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Xolesterin və digər maddələr damarların divarında toplanaraq aterosklerotik lövhələr yarada bilər. Bu lövhələr damarların daralmasına, ürək əzələsinə qan axınının azalmasına və müəyyən hallarda trombun əmələ gəlməsinə şərait yaradır. Nəticədə infarkt və insult riski yüksələ bilər. Xolesterinin səviyyəsi yalnız qidalanmadan deyil, irsi xüsusiyyətlərdən, yaşdan, bəzi xəstəliklərdən və digər amillərdən də asılıdır. Siqaret istifadəsi ürək-damar sisteminə ciddi zərər vuran vərdişlərdən biridir. Tütün tüstüsündəki maddələr damarların daxili qatına mənfi təsir göstərir, qanın laxtalanma xüsusiyyətlərini dəyişdirir və ürək-damar xəstəliklərinin yaranma ehtimalını artırır. Siqaret çəkən insanlarda infarkt və insult riski yüksələ bilər. Hətta digər risk faktorları az olsa belə, tütün istifadəsi sağlamlıq üçün əlavə təhlükə yaradır. Siqaretdən imtina etmək isə zaman keçdikcə ürək-damar sistemi üçün fayda verir.

Artıq çəki, xüsusilə qarın nahiyəsində piylənmə, fiziki hərəkətsizlik və qeyri-sağlam qidalanma da risk faktorları sırasındadır. Bu amillər arterial hipertenziya, şəkərli diabet və lipid mübadiləsi pozuntularının yaranmasına şərait yarada bilər. Həddindən artıq duzlu və yüksək kalorili qidaların qəbulu, tərəvəz və meyvələrin az istehlakı, eləcə də oturaq həyat tərzi uzunmüddətli perspektivdə ürək-damar sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.Bununla belə, qəfil ölüm riskinin yalnız yaşlı insanlara aid olduğunu düşünmək düzgün deyil. Gənc yaşlarda da bəzi irsi ürək xəstəlikləri, kardiomiopatiyalar və ürəyin elektrik keçiriciliyinin pozuntuları qəfil ürək dayanmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə fiziki fəaliyyət zamanı səbəbi izah olunmayan huş itirmə, sinə ağrısı, ürəkdöyünmə və ya qeyri-adi nəfəs darlığı baş verirsə, bu əlamətlər ciddi qiymətləndirilməlidir. Ailədə gənc yaşda qəfil ölüm hallarının olması da həkimə bildirilməli olan vacib məlumatdır.Bəzi insanlar qəfil ölümün yalnız güclü stress, əsəb gərginliyi və ya yuxusuzluq nəticəsində baş verdiyini düşünürlər. Halbuki bu amillərin təsiri insanın ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və mövcud xəstəliklərindən asılıdır. Stress ürək döyüntüsünü və qan təzyiqini artıra, yuxu çatışmazlığı isə ümumi sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Lakin qəfil ölümün səbəbini yalnız stresslə əlaqələndirmək düzgün deyil. Belə hadisələrin arxasında çox vaxt ətraflı tibbi qiymətləndirmə tələb edən ciddi patologiyalar dayanır.Enerji içkilərinin və stimullaşdırıcı maddələrin həddindən artıq istifadəsi də bəzi şəxslərdə ürək ritminə təsir göstərə bilər. Xüsusilə ürək xəstəliyi olan, ritm pozuntularına meyilli və ya müəyyən dərmanlar qəbul edən insanların bu məhsullardan istifadə zamanı ehtiyatlı olması vacibdir. Eyni zamanda, alkoqolun həddindən artıq qəbulu və bəzi narkotik maddələr ürək ritmini poza, qan təzyiqinə təsir göstərə və ağır ürək-damar fəsadlarına səbəb ola bilər. Lakin hər bir halda risk istifadə edilən maddədən, miqdardan, insanın sağlamlıq vəziyyətindən və digər amillərdən asılıdır.Qəfil ölüm riskinin azaldılmasında profilaktik müayinələrin xüsusi əhəmiyyəti var. İnsan yalnız özünü pis hiss etdikdə deyil, müəyyən dövrlərdə sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirmək üçün də həkimə müraciət etməlidir. Qan təzyiqinin ölçülməsi, qanda qlükoza və xolesterin səviyyəsinin yoxlanılması, ailə anamnezinin öyrənilməsi və həkimin göstərişinə əsasən elektrokardioqram kimi müayinələrin aparılması mövcud risklərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.

Bununla belə, hər bir insan üçün eyni müayinə paketinin zəruri olduğunu düşünmək düzgün deyil. Müayinələrin həcmi yaşdan, şikayətlərdən, ailə tarixçəsindən, yanaşı xəstəliklərdən və digər risk faktorlarından asılı olaraq müəyyən edilir. Ürək xəstəliyi diaqnozu qoyulmuş şəxslər isə müalicə həkiminin tövsiyələrinə əməl etməli, təyin edilmiş dərmanları özbaşına dayandırmamalı və mütəmadi nəzarətdə olmalıdırlar.Sağlam həyat tərzi qəfil ölüm riskinin azaldılmasına yönələn əsas tədbirlərdən biridir. Balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, normal bədən çəkisinin qorunması, kifayət qədər yuxu və siqaretdən uzaq durmaq ürək-damar sisteminin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Fiziki aktivliyin növü və intensivliyi isə insanın yaşına, sağlamlıq vəziyyətinə və mövcud xəstəliklərinə uyğun seçilməlidir. Xüsusilə ürək xəstəliyi olan şəxslər ağır fiziki yüklənməyə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidirlər.Qəfil ölüm təhlükəsi yarandıqda ilkin yardımın düzgün göstərilməsi də böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsan qəfil huşunu itirirsə və normal nəfəs almırsa, dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır. Ürək dayanmasından şübhələnildikdə ürək-ağciyər reanimasiyasına mümkün qədər tez başlamaq və əlçatan olduqda avtomatik xarici defibrilyatordan istifadə etmək lazımdır. Bu cihaz ürəyin ritmini qiymətləndirərək zəruri hallarda elektrik şoku verir. Erkən reanimasiya və defibrilyasiya bəzi hallarda insanın həyatını xilas edə bilər.Əgər insan huşunu itirib, lakin normal nəfəs alırsa, vəziyyət yenə də təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Belə halda onun vəziyyətini izləmək, təhlükəsizliyini təmin etmək və təcili yardım əməkdaşlarının göstərişlərinə əməl etmək lazımdır. Huşsuz insana su, dərman və ya qida vermək olmaz. Sinə ağrısı, qəfil nəfəs darlığı, kəskin baş ağrısı və insult əlamətləri zamanı da tibbi yardımı gecikdirmək həyati təhlükə yarada bilər.

Kardioloq-terapevt İslam Əzizin açıqlamasından irəli gələn əsas məqam ondan ibarətdir ki, qəfil ölümün səbəbləri müxtəlif olsa da, ürək-damar xəstəlikləri bu sahədə xüsusi diqqət tələb edir. Risk faktorlarının vaxtında aşkarlanması, xroniki xəstəliklərin nəzarətdə saxlanılması, xəbərdaredici əlamətlərin ciddiyə alınması və təcili vəziyyətlərdə düzgün davranış bir çox ağırlaşmanın qarşısının alınmasına kömək edə bilər.Qəfil ölümün bütün hallarını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkün olmasa da, profilaktik müayinələrdən yayınmamaq, sağlam həyat tərzinə üstünlük vermək və şübhəli simptomlar yarandıqda vaxtında tibbi yardım almaq insan sağlamlığının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan özünü sağlam hiss etsə belə, xüsusilə yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet, xolesterin yüksəkliyi və ailədə ürək xəstəlikləri tarixçəsi varsa, sağlamlığına diqqətlə yanaşmalı və həkim tövsiyələrini nəzərə almalıdır.

Yusif