Tənbəl zobun əsas səbəbləri hansılardır? Endokrinoloqdan vacib açıqlama

Tənbəl zob, yəni qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsi müasir dövrdə geniş rast gəlinən hormonal problemlərdən biridir. Tibbdə hipotireoz adlandırılan bu vəziyyət zamanı qalxanabənzər vəzi orqanizmin normal fəaliyyəti üçün zəruri olan hormonları kifayət qədər istehsal etmir. Nəticədə maddələr mübadiləsi yavaşlayır, insan özünü daim yorğun hiss edə, çəki artımı, üşümə, yuxululuq, dəridə quruluq və digər şikayətlərlə qarşılaşa bilər. Lakin xəstəliyin əlamətləri hər kəsdə eyni olmur və bəzi hallarda hipotireoz uzun müddət nəzərəçarpan şikayətlər olmadan inkişaf edir.Bəs tənbəl zobun yaranmasına hansı amillər səbəb olur? Bu xəstəlik yalnız yod çatışmazlığı ilə əlaqəlidirmi, yoxsa onun arxasında başqa səbəblər də dayanır? Azərbaycanda yod çatışmazlığı məsələsi hansı amillərlə bağlıdır və duz istifadəsinin azaldılması qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə necə təsir göstərə bilər?

Həkim-endokrinoloq Sevinc Ağaqızı Citypost.az-a açıqlamasında hipotireozun əsas səbəblərindən, Hashimoto xəstəliyinin rolundan, yod çatışmazlığının yaranma mexanizmindən və qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə təsir göstərən digər amillərdən danışıb.

Həkimin sözlərinə görə, tənbəl zobun ən geniş yayılmış səbəblərindən biri Hashimoto xəstəliyidir. Bu xəstəlik autoimmun xarakter daşıyır və immun sisteminin qalxanabənzər vəzinin toxumalarına qarşı reaksiyası nəticəsində inkişaf edir. Normal şəraitdə immun sistemi orqanizmi virus və bakteriyalar kimi yad təhlükələrdən qoruyur. Autoimmun xəstəliklər zamanı isə immun sisteminin fəaliyyəti dəyişir və o, orqanizmin öz hüceyrələrini hədəf ala bilir. Hashimoto tireoiditi zamanı bu proses qalxanabənzər vəzinin toxumasına təsir göstərir, zaman keçdikcə vəzin hormon istehsal etmək qabiliyyəti zəifləyə bilər.

Sevinc Ağaqızının sözlərinə görə, Hashimoto xəstəliyinin inkişafı nəticəsində qalxanabənzər vəzi tədricən öz funksiyasını itirə və hipotireoz yarana bilər. Bu proses bəzi insanlarda yavaş inkişaf etdiyi üçün xəstəlik uzun müddət aşkar edilməyə bilər. İnsanlar yorğunluq, halsızlıq, çəki artımı və əhval dəyişikliklərini bəzən gündəlik həyatın gərginliyi, yuxusuzluq və ya yaşla əlaqələndirirlər. Halbuki bu əlamətlər qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsi ilə də bağlı ola bilər.Hashimoto xəstəliyinin yaranmasının dəqiq səbəbi bütün hallarda müəyyən edilmir. Bununla belə, irsi meyillilik, digər autoimmun xəstəliklərin mövcudluğu və müxtəlif bioloji amillər xəstəliyin inkişaf ehtimalına təsir göstərə bilər. Bu xəstəlik yalnız zobun böyüməsi ilə müşayiət olunmur. Bəzi pasiyentlərdə qalxanabənzər vəzi böyüyə, digərlərində isə vəzin ölçüsü normal qala və ya zamanla kiçilə bilər. Buna görə də zobun ölçüsünə əsasən vəzin hormonal fəaliyyətini dəqiq qiymətləndirmək mümkün deyil.

Həkimin diqqət çəkdiyi digər mühüm səbəb yod çatışmazlığıdır. Yod qalxanabənzər vəzi hormonlarının — tiroksin (T4) və triyodtironin (T3) hormonlarının istehsalı üçün zəruri mikroelementdir. Bu hormonlar orqanizmdə maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində, enerji sərfinin idarə olunmasında, bədən temperaturunun qorunmasında və bir çox orqanın normal fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Yodun uzun müddət kifayət qədər qəbul edilməməsi hormonların istehsalını poza və hipotireozun yaranmasına səbəb ola bilər.Yod çatışmazlığının əsas səbəblərindən biri torpaq və suyun tərkibində bu mikroelementin az olmasıdır. Yodun təbii miqdarı coğrafi ərazilərə görə dəyişir. Torpaqda yodun az olduğu bölgələrdə yetişdirilən kənd təsərrüfatı məhsullarında da bu elementin miqdarı aşağı ola bilər. Nəticədə həmin ərazilərdə yaşayan insanların gündəlik qidalanma yolu ilə kifayət qədər yod qəbul etməməsi ehtimalı artır.

Sevinc Ağaqızının sözlərinə görə, Azərbaycanda da yod çatışmazlığı məsələsinə diqqət yetirilməlidir. Ölkəmizdə yodun qida zəncirinə daxil olması və əhalinin bu mikroelementə olan tələbatının ödənilməsi baxımından yodlaşdırılmış duz mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həkim xüsusilə qeyd edir ki, qalxanabənzər vəzinin normal fəaliyyəti üçün yodun kifayət qədər qəbul olunması vacibdir. Bununla belə, yod çatışmazlığının konkret bölgələrdə yayılmasını yalnız coğrafi mövqeyə əsasən qiymətləndirmək düzgün deyil. Bunun üçün əhali arasında aparılan epidemioloji araşdırmalar və yod təminatına dair laborator göstəricilər nəzərə alınmalıdır. Azərbaycanda yodlaşdırılmış duz əhalinin yodla təminatının əsas vasitələrindən biridir. İnsanlar yodu müəyyən miqdarda balıq və dəniz məhsulları, süd məhsulları, yumurta və digər qidalar vasitəsilə də qəbul edə bilərlər. Lakin qida məhsullarının yod tərkibi onların yetişdirildiyi ərazidən, istehsal və emal şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə də gündəlik qidalanmada yodun kifayət qədər olmasını təmin etmək ictimai sağlamlıq baxımından mühüm məsələdir.

Həkimin diqqətə çatdırdığı məsələlərdən biri də duz istehlakının məhdudlaşdırılması ilə yod qəbulu arasındakı əlaqədir. Yüksək qan təzyiqi və bəzi ürək-damar xəstəlikləri olan insanlara çox vaxt duz istehlakını azaltmaq tövsiyə olunur. Bu tövsiyə əsasən natriumun həddindən artıq qəbulunun qan təzyiqini yüksəldə bilməsi və ürək-damar sisteminə əlavə yük yaratması ilə əlaqədardır. Lakin duzun azaldılması zamanı yodun qəbulunun da azalması ehtimalı nəzərə alınmalıdır.Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, yod ehtiyacını ödəmək üçün daha çox duz qəbul etmək düzgün yanaşma deyil. Əksinə, duzun həddindən artıq istifadəsi hipertoniya və digər sağlamlıq problemləri baxımından arzuolunmazdır. Daha düzgün yanaşma gündəlik duz qəbulunu tövsiyə olunan həddə saxlamaq və istifadə edilən duzun yodlaşdırılmış olmasına diqqət yetirməkdir. Beləliklə, insan duz istehlakını artırmadan yod təminatına töhfə verə bilər.

Bununla yanaşı, yalnız duz istifadəsinin azaldılmasının mütləq şəkildə yod çatışmazlığı və hipotireoz yaradacağını demək olmaz. Yod çatışmazlığının yaranması insanın ümumi qidalanmasından, istifadə etdiyi duzun növündən, digər qida mənbələrindən aldığı yodun miqdarından və orqanizmin ehtiyaclarından asılıdır. Yodlaşdırılmış duzdan istifadə etməyən və yodla zəngin qidaları az qəbul edən şəxslərdə çatışmazlıq riski daha yüksək ola bilər. Buna görə də duz qəbulunu məhdudlaşdıran insanlar balanslaşdırılmış qidalanmaya xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Hipotireozun digər mümkün səbəblərindən biri də qalxanabənzər vəzinin iltihabi xəstəlikləridir. Tireoidit adlanan bu vəziyyətin müxtəlif formaları mövcuddur. Autoimmun tireoidit, o cümlədən Hashimoto xəstəliyi, qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin davamlı zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bəzi digər tireoidit formalarında isə xəstəlik müvəqqəti olaraq hormonların qana həddindən artıq ifraz olunması ilə başlaya, sonrakı mərhələdə hormon səviyyəsi azala və vəzin fəaliyyəti zəifləyə bilər.Qalxanabənzər vəzinin toxumasında iltihabi proses baş verdikdə onun hüceyrələri zədələnə bilər. Zədələnmənin dərəcəsindən və xəstəliyin formasından asılı olaraq vəzin hormon istehsalı pozulur. Bəzi hallarda bu dəyişikliklər müvəqqəti olur və vəzin fəaliyyəti bərpa edilir. Digər hallarda isə toxumanın zədələnməsi qalıcı xarakter daşıyır və hipotireoz uzunmüddətli müalicə tələb edir. Buna görə də tireoiditin bütün formalarını eyni şəkildə qiymətləndirmək olmaz.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Həkimin diqqət çəkdiyi digər amillərdən biri də baş və boyun nahiyəsinə tətbiq edilən radioterapiyadır. Müəyyən onkoloji xəstəliklərin müalicəsi zamanı istifadə olunan şüa terapiyası qalxanabənzər vəzinin toxumasına təsir göstərə bilər. Şüalanmanın dozasından, tətbiq olunduğu sahədən və digər fərdi amillərdən asılı olaraq vəzin hormon istehsal etmək qabiliyyəti zəifləyə bilər. Bu dəyişikliklər müalicədən dərhal sonra və ya müəyyən müddət keçdikdən sonra üzə çıxa bilər.Baş və boyun nahiyəsində radioterapiya almış şəxslərin müalicədən sonrakı dövrdə qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə nəzarət etməsi vacibdir. Belə pasiyentlərdə hormonal dəyişikliklər bəzən ilkin mərhələdə aşkar əlamətlərlə müşayiət olunmur. Buna görə də həkimin tövsiyəsinə uyğun olaraq TSH və sərbəst T4 kimi göstəricilərin yoxlanılması və nəticələrin dinamikada qiymətləndirilməsi məqsədəuyğundur.Bəzi hallarda hipotireoz qalxanabənzər vəzinin cərrahi yolla çıxarılması və ya toxumasının bir hissəsinin götürülməsi nəticəsində də yarana bilər. Əgər əməliyyat zamanı vəzin böyük hissəsi çıxarılırsa və ya bütün vəz götürülürsə, orqanizm kifayət qədər hormon istehsal edə bilməz. Belə hallarda pasiyentin hormon səviyyəsini qorumaq üçün həkim tərəfindən əvəzedici müalicə təyin oluna bilər. Müalicənin növü və dozası əməliyyatın həcminə, laborator göstəricilərə və insanın fərdi ehtiyaclarına uyğun müəyyən edilir.

Bundan əlavə, bəzi dərman preparatları da qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Müəyyən ürək ritm pozuntularının müalicəsində istifadə olunan amiodaron, litium tərkibli preparatlar və bəzi digər dərmanlar bəzi insanlarda hipotireoz riskini artıra bilər. Bu, preparatların təsir mexanizmi, yod mübadiləsinə təsiri və ya qalxanabənzər vəzinin hormon istehsalına müdaxiləsi ilə bağlı ola bilər. Lakin bu dərmanları qəbul edən hər kəsdə mütləq hipotireoz yaranmır. Dərman istifadəsi zamanı zəruri laborator nəzarət müalicə həkimi tərəfindən müəyyən edilməlidir.Tənbəl zobun əlamətləri xəstəliyin ağırlığından və nə qədər müddətdir davam etməsindən asılı olaraq dəyişir. Ən çox rast gəlinən şikayətlərdən biri davamlı yorğunluq və halsızlıqdır. İnsan kifayət qədər yatmasına baxmayaraq özünü dincəlmiş hiss etməyə, gündəlik işləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkməyə bilər. Bəzi şəxslərdə yuxululuq, diqqətin azalması, yaddaş zəifliyi və düşünmə prosesinin ləngiməsi müşahidə oluna bilər.Hipotireoz zamanı maddələr mübadiləsinin yavaşlaması çəki artımına da təsir göstərə bilər. Lakin çəki artımının bütün hallarda tənbəl zobdan qaynaqlandığını düşünmək düzgün deyil. Çəkiyə qidalanma, fiziki aktivlik, yuxu rejimi, digər hormonal pozuntular və bir sıra xəstəliklər də təsir edir. Eyni zamanda, hipotireoz zamanı dəridə quruluq, saçların seyrəlməsi, qəbizlik, soyuğa həssaslıq, səsin xırıltılı olması və bəzi hallarda üz nahiyəsində şişkinlik yarana bilər.

Qadınlarda qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsi menstrual dövrün dəyişməsi və hamilə qalmaqla bağlı çətinliklərlə də əlaqəli ola bilər. Hamiləlik dövründə qalxanabənzər vəzi hormonları həm ananın, həm də dölün normal inkişafı üçün əhəmiyyətlidir. Buna görə də hamiləlik planlaşdıran və ya hamilə olan qadınlarda hipotireoz şübhəsi yarandıqda həkimə müraciət etmək vacibdir. Müayinələrin və müalicənin zəruriliyi fərdi olaraq qiymətləndirilməlidir.

Həkim-endokrinoloq Sevinc Ağaqızının sözlərinə görə, hipotireozun diaqnostikasında yalnız əlamətlərə əsaslanmaq kifayət etmir. Çünki yorğunluq, çəki artımı, saç tökülməsi və halsızlıq kimi şikayətlər bir çox başqa xəstəliklərdə də müşahidə olunur. Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün ilk növbədə qanda tireotrop hormonun — TSH-nin səviyyəsi yoxlanılır. Zərurət olduqda sərbəst T4 göstəricisi də müəyyən edilir. Hashimoto xəstəliyindən şübhələnildikdə isə həkim anti-TPO və digər uyğun anticisim analizlərini təyin edə bilər. Qalxanabənzər vəzinin ultrasəs müayinəsi vəzin quruluşunu, ölçüsünü və toxumasında baş verən dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Lakin ultrasəs müayinəsi hormonal analizləri əvəz etmir. Vəzin quruluşu normal görünsə belə, hormonal fəaliyyət zəif ola bilər. Eyni zamanda, ultrasəs müayinəsində dəyişikliklərin aşkarlanması da hər zaman hipotireozun mövcudluğu demək deyil. Düzgün diaqnoz üçün klinik əlamətlər, laborator nəticələr və digər müayinələr birlikdə qiymətləndirilməlidir.Hipotireozun müalicəsi onun səbəbindən, ağırlığından və pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Davamlı hormon çatışmazlığı zamanı çox vaxt levotiroksin adlı preparatdan istifadə edilir. Bu dərman orqanizmdə çatışmayan tiroksin hormonunu əvəz edir. Müalicənin dozası hər pasiyent üçün fərdi seçilir və TSH, sərbəst T4 göstəriciləri, yaş, yanaşı xəstəliklər və digər amillər nəzərə alınır. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri olan şəxslərdə müalicəyə başlanması və dozanın dəyişdirilməsi həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.

Yod çatışmazlığı ilə əlaqəli hipotireozun qarşısının alınmasında isə kifayət qədər yod qəbulunun təmin edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, yod preparatlarını və ya yüksək dozalı yod tərkibli əlavələri özbaşına qəbul etmək təhlükəsiz yanaşma deyil. Xüsusilə Hashimoto xəstəliyi və digər qalxanabənzər vəzi problemləri olan insanlarda artıq yod bəzi hallarda vəzin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də yod preparatlarına ehtiyac olub-olmaması həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.Ümumilikdə, tənbəl zob yalnız yod çatışmazlığı ilə əlaqəli xəstəlik deyil. Hashimoto xəstəliyi, digər tireoidit formaları, cərrahi müdaxilələr, radioterapiya, müəyyən dərmanların istifadəsi və bəzi digər amillər də qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Xəstəliyin səbəbinin düzgün müəyyənləşdirilməsi müalicə strategiyasının seçilməsi baxımından vacibdir.

Həkim-endokrinoloq Sevinc Ağaqızının açıqlamasından irəli gələn əsas nəticə budur ki, davamlı yorğunluq, səbəbi aydın olmayan çəki artımı, soyuğa həssaslıq, qəbizlik və digər şikayətlər olduqda onları yalnız gündəlik yorğunluqla əlaqələndirmək düzgün deyil. Bu əlamətlər davam edərsə, həkimə müraciət etmək və lazım gəldikdə hormonal müayinələrdən keçmək tövsiyə olunur. Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin vaxtında qiymətləndirilməsi xəstəliyin səbəbini müəyyənləşdirməyə, uyğun müalicəni seçməyə və mümkün fəsadların qarşısını almağa kömək edə bilər.