Bəzi qoxular bizi illər əvvələ necə qaytarır?

Bəzən təzə bişmiş peçenyenin qoxusu insanı qəfil uşaqlıq illərinə aparır. Bir anlıq özümüzü nənəmizin mətbəxində hiss edir, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri, həmin dövrün insanlarını və duyğularını sanki yenidən yaşayırıq. Maraqlıdır ki, adi bir görüntü və ya səs bizə keçmişi xatırlatsa da, bəzi qoxular daha güclü emosional təsir yarada bilir. Elmdə qoxuların keçmiş xatirələri və onlarla əlaqəli hissləri oyatması Prust effekti adlandırılır.

Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin adı fransız yazıçısı Marsel Prustun əsəri ilə əlaqələndirilir. Yazıçının “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanında çaya batırılmış madlen peçenyesinin dadı və qoxusu qəhrəmanda uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Bu epizod sonradan müəyyən qoxuların insanı gözlənilmədən keçmişə qaytarmasını ifadə edən anlayışın yaranmasına ilham verib.

Bəs qoxuların yaddaşımızda bu qədər güclü iz buraxmasının səbəbi nədir?

İnsan ətraf aləmdən məlumatı görmə, eşitmə, toxunma, dadbilmə və qoxubilmə vasitəsilə qəbul edir. Bu hisslərin hər biri beyində müəyyən sinir yolları ilə emal olunur. Görmə və eşitmə kimi hisslərdən gələn məlumatlar ilkin emal mərhələlərindən keçərək beynin müxtəlif sahələrinə ötürülür. Qoxu sisteminin isə yaddaş və emosiyalarla əlaqəli beyin strukturları ilə xüsusi yaxınlığı var. Qoxu molekulları burun boşluğunun yuxarı hissəsində yerləşən xüsusi reseptorlara çatdıqda sinir siqnalları yaranır. Bu siqnallar qoxu soğanağına, oradan isə beynin qoxunu tanımaq və emal etməkdə iştirak edən müxtəlif sahələrinə ötürülür. Qoxu məlumatının emalında talamusun da rolu olsa da, qoxu sistemi digər duyğu sistemlərindən fərqli olaraq ilkin emal zamanı talamusdan keçmədən beyin qabığının bəzi sahələrinə birbaşa siqnal göndərə bilir.

Qoxuların emosional təsirinin mühüm səbəblərindən biri onların limbik sistemlə, xüsusilə amigdala və hipokampusla əlaqəsidir. Amigdala emosional reaksiyaların emalında, hipokampus isə yeni xatirələrin formalaşmasında və yaddaşın təşkilində mühüm rol oynayır. Qoxu ilə bağlı məlumatların bu strukturlarla sıx əlaqəsi müəyyən qoxuların həm xatirələri, həm də həmin xatirələrlə bağlı hissləri eyni vaxtda oyatmasına şərait yaradır.Məsələn, uşaqlıqda hər dəfə nənəsinin evində təzə peçenye yeyən insan həmin qoxunu rahatlıq, sevgi və ailə istiliyi ilə əlaqələndirə bilər. İllər sonra eyni qoxu ilə qarşılaşdıqda beynində həmin dövrə aid xatirələr canlana bilər. İnsan təkcə nənəsinin evini xatırlamır, eyni zamanda həmin məkanda hiss etdiyi rahatlığı və doğmalığı da yenidən yaşaya bilər. Əlbəttə, bu emosional reaksiyanın gücü hər kəsdə eyni olmur və insanın şəxsi təcrübələrindən asılıdır.Qoxuların yaratdığı xatirələr bəzən gözlənilməz olur. Köhnə bir ətirin qoxusu illər əvvəl həyatımızda olmuş bir insanı, yağışdan sonra torpaqdan gələn qoxu uşaqlıqda keçirdiyimiz yay tətilini, təzə bişmiş çörək isə ailə süfrəsi ətrafında keçən günləri xatırlada bilər. Bu zaman xatirə şüurlu şəkildə axtarılmadan, qəfil ortaya çıxa bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Bunun səbəblərindən biri də qoxu ilə xatirə arasında yaranan assosiativ əlaqədir. Əgər müəyyən qoxu həyatımızın emosional baxımdan əhəmiyyətli bir anında mövcud olubsa, beyin həmin qoxu ilə hadisə arasında əlaqə yarada bilər. Sonradan eyni və ya oxşar qoxu ilə qarşılaşmaq həmin xatirənin yenidən aktivləşməsinə səbəb ola bilər. Bu prosesdə xatirənin özü ilə yanaşı, ona bağlı emosional çalarlar da geri qayıda bilər. Bununla belə, qoxuların yaratdığı xatirələr həmişə keçmiş hadisələrin dəqiq və dəyişməz surəti deyil. İnsan yaddaşı hadisələri olduğu kimi saxlayan kamera deyil. Xatirələr hər dəfə yada salındıqda yenidən qurula, zamanla dəyişə və sonrakı təcrübələrdən təsirlənə bilər. Buna görə də qoxunun oyatdığı güclü hiss real olsa da, həmin hisslə birlikdə canlanan bütün detalların tam dəqiq olması mütləq deyil.Prust effekti qoxunun sadəcə ətraf mühitdən gələn bir siqnal olmadığını, onun şəxsi tariximiz və emosional təcrübələrimizlə də sıx bağlı olduğunu göstərir. Bəzən bir neçə saniyəlik qoxu illərlə unutduğumuzu düşündüyümüz hadisələri yada sala, bizi sevdiyimiz insanlarla və həyatımızın mühüm anları ilə yenidən əlaqələndirə bilər.

Beləliklə, nənəmizin bişirdiyi peçenyenin qoxusu burnumuza çatanda keçmişə qayıtmış kimi hiss etməyimizin arxasında beynin qoxu, yaddaş və emosiyaları emal edən sistemləri arasındakı mürəkkəb əlaqə dayanır. Bəzən bir qoxu bizə sadəcə keçmişi xatırlatmır, həmin keçmişin emosional izlərini də yenidən hiss etdirməyə kömək edir.

Əli