Qızdırmamız qalxdıqda niyə üşüyürük? – Səbəbi belə izah olunur

İnsan xəstələnəndə ən çox müşahidə olunan hallardan biri bədən temperaturunun yüksəlməsi və bununla yanaşı güclü üşümə, titrəmə və soyuqluq hissinin yaranmasıdır. İlk baxışdan bu, ziddiyyətli görünür. Çünki temperaturumuz yüksəlirsə, məntiqlə özümüzü daha isti hiss etməliyik. Bəs niyə qızdırmamız 38-39 dərəcəyə qalxanda belə əllərimiz, ayaqlarımız soyuya, bədənimiz titrəyə və yorğana bürünmək istəyə bilər?

Citypost.az-ın məlumatına görə, bunun səbəbi orqanizmin temperaturu necə tənzimləməsi ilə bağlıdır. Bədən temperaturunun idarə olunmasında beynin hipotalamus adlanan hissəsi mühüm rol oynayır. Hipotalamus orqanizmin temperatur tənzimləyicisi kimi fəaliyyət göstərir. O, bədənin daxili temperaturunu müəyyən həddə saxlamaq üçün istilik istehsalını, istiliyin itirilməsini, dəridə qan dövranını, tərləməni və əzələlərin titrəməsini tənzimləyir. Normal bədən temperaturu isə bütün insanlarda eyni rəqəm deyil və gün ərzində müəyyən qədər dəyişə bilər. İnfeksiya zamanı isə bu sistemin iş prinsipi müvəqqəti olaraq dəyişir. Orqanizmə virus, bakteriya və ya digər infeksion amillər daxil olduqda immun sistem müxtəlif siqnal molekulları, o cümlədən iltihab prosesində iştirak edən sitokinlər ifraz edir. Bu maddələr beyində temperaturun tənzimlənməsi mexanizminə təsir göstərir və nəticədə hipotalamus bədənin əvvəlki temperaturunu kifayət hesab etməyərək daha yüksək temperaturu yeni “hədəf” kimi qəbul etməyə başlayır. Bu prosesdə prostaglandin E2 də mühüm rol oynayır.Məsələn, təsəvvür edək ki, insanın bədən temperaturu 37 dərəcədir. İnfeksiya zamanı hipotalamus temperatur üçün yeni hədəfi 38 dərəcə ətrafına qaldırır. Bu zaman bədənin real temperaturu hələ 37 dərəcə olsa da, beyin artıq bunu “soyuq” kimi qəbul edir. Yəni insanın temperaturu əvvəlki ilə müqayisədə normal olsa belə, beynin müəyyən etdiyi yeni hədəfdən aşağıdır. Məhz buna görə insan üşüməyə və isinməyə ehtiyac hiss etməyə başlayır. Bundan sonra orqanizm yeni temperatur həddinə çatmaq üçün istilik yaratmağa başlayır. Əzələlərin sürətli və qeyri-iradi yığılması nəticəsində yaranan titrəmə də bunun bir hissəsidir. İnsan “üşüyürəm” deyə hiss edir, dişləri bir-birinə dəyə bilər, bədən titrəyə bilər və insan qalın paltar və ya yorğan axtara bilər. Əzələlərin bu cür sürətli fəaliyyəti istilik istehsalını artırır və bədənin daxili temperaturunun yüksəlməsinə kömək edir.

Üşümənin başqa bir səbəbi də dəridəki qan damarlarının daralmasıdır. Bədən temperaturunu artırmağa çalışarkən dərinin səthinə gedən qan axını azaldılır. Bunun nəticəsində istiliyin ətraf mühitə itirilməsi azalır və daha çox istilik bədənin daxilində saxlanılır. Buna görə qızdırma yüksəlməyə başlayanda insanın əlləri və ayaqları soyuq, dərisi isə nisbətən soyuq hiss oluna bilər. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, insanın “üşüməsi” ilə bədən temperaturunun həqiqətən aşağı olması eyni şey deyil. Qızdırmanın yüksəlməsi mərhələsində insan üşüyə bilər, çünki bədən yeni, daha yüksək temperatur hədəfinə çatmağa çalışır. Temperatur həmin yeni həddə çatdıqdan sonra isə üşümə hissi azala bilər və insan özünü isti hiss etməyə başlaya bilər. Məsələn, temperaturu 37 dərəcə olan insanın hipotalamusunda temperatur hədəfinin 39 dərəcəyə yüksəldiyini düşünək. Bu halda beyin üçün 37 dərəcə artıq “kifayət qədər isti” deyil. Orqanizm istilik yaratmağa və istilik itkisini azaltmağa başlayır. Əzələlərin titrəməsi, dəridə qan damarlarının daralması və davranış dəyişiklikləri – məsələn, yorğana bürünmək istəyi – hamısı bədənin həmin yeni temperatura çatmaq cəhdidir. Temperatur 39 dərəcəyə yaxınlaşdıqdan sonra isə insan əvvəlki kimi üşüməyə bilər. Qızdırma sonradan aşağı düşməyə başlayanda isə proses əks istiqamətdə gedir. Hipotalamus temperatur üçün müəyyən etdiyi yüksək hədəfi yenidən aşağı salır. Bu zaman artıq bədənin real temperaturu yeni hədəfdən yüksək ola bilər. Orqanizm artıq istiliyi xaric etməyə başlayır. Dəridəki qan damarları genişlənir, dəriyə daha çox qan gəlir və tərləmə artır. Buna görə də qızdırmanın “qırıldığı” mərhələdə insan birdən-birə çox tərləyə və özünü həddindən artıq isti hiss edə bilər.

Bəs qızdırma nə üçün yaranır?

Qızdırma özü ayrıca xəstəlik deyil, müxtəlif xəstəlik və vəziyyətlərin əlaməti olan fizioloji reaksiyadır. Ən çox infeksiyalarla əlaqəli olsa da, iltihabi proseslər və bəzi digər xəstəliklər də temperaturun yüksəlməsinə səbəb ola bilər. İnfeksiya zamanı yaranan qızdırma immun sisteminin fəaliyyətinin bir hissəsi kimi meydana çıxır. Yüksək temperatur bəzi mikroorqanizmlərin çoxalmasını çətinləşdirə və müəyyən immun reaksiyaları gücləndirə bilər. Lakin bu, “nə qədər yüksək qızdırma, bir o qədər yaxşı” demək deyil. Həddindən artıq yüksək temperatur orqanizm üçün təhlükəli ola bilər. Məhz buna görə qızdırma zamanı üşümə əslində bədənin temperaturunun aşağı düşməsi demək deyil. Əksinə, çox vaxt bu, temperaturun yüksəlməsi mərhələsində orqanizmin yeni temperatur hədəfinə çatmaq üçün gördüyü işlərin nəticəsidir. Beyin temperatur “termostatını” yuxarı qaldırır, bədən isə həmin yeni göstəriciyə çatmaq üçün istilik istehsalını artırır.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Beləliklə, “qızdırmam qalxıb, amma niyə üşüyürəm?” sualının cavabı ilk baxışdan göründüyü qədər paradoksal deyil. İnsan qızdırma zamanı üşüyür, çünki həmin anda bədənin real temperaturu beynin müəyyən etdiyi yeni temperatur hədəfindən aşağıdır. Orqanizm bunu aradan qaldırmaq üçün damarları daraldır, istilik itkisini azaldır və əzələlərin titrəməsi vasitəsilə əlavə istilik yaradır. Temperatur yeni hədəfə çatdıqdan sonra isə üşümə azalır və insan özünü isti hiss edə bilər.

Yeganə 

Bu səbəbdən qızdırma zamanı yaranan titrəmə və üşüməni sadəcə “bədən soyuyub” kimi izah etmək düzgün deyil. Bu, beynin temperatur tənzimləmə sistemində baş verən dəyişikliklə bağlı fizioloji reaksiyadır. Eyni zamanda qızdırmanın səbəbini nəzərə almaq vacibdir. Xüsusilə çox yüksək temperatur, uzun müddət davam edən qızdırma, nəfəsalma çətinliyi, şüurda dəyişiklik, güclü halsızlıq, səpgi, boyun sərtliyi və ya digər ciddi əlamətlər olduqda tibbi qiymətləndirmə tələb oluna bilər.