KT müayinəsini ildə neçə dəfə etdirmək olar? – Radioloqdan AÇIQLAMA

COVID-19 pandemiyası ilə birlikdə həyatımıza daha çox daxil olan müayinələrdən biri də kompüter tomoqrafiyası, yəni KT oldu. Pandemiyanın ən gərgin dövrlərində xüsusilə ağciyərlərin vəziyyətini qiymətləndirmək məqsədilə KT müayinəsindən geniş istifadə edilməsi cəmiyyətdə bu müayinə ilə bağlı marağı və eyni zamanda narahatlığı artırdı. Bir çox insanlar COVID-dən əvvəl adi rentgen müayinəsi ilə kifayətlənirdisə, pandemiya dövründə KT-nin daha detallı görüntü verməsi səbəbindən bu müayinəyə müraciətlər əhəmiyyətli dərəcədə artdı.Lakin KT-nin geniş istifadə olunması ilə bağlı başqa bir sual da gündəmə gəldi: bu müayinəni nə qədər tez-tez etdirmək olar? KT-də radiasiya yükü olduğu halda, insan ildə bir neçə dəfə müayinə oluna bilərmi? COVID keçirmiş şəxslər ağciyərlərinin vəziyyətini nəzarətdə saxlamaq üçün mütəmadi KT etdirməlidirlərmi?

Məsələ ilə bağlı radioloq Nazir Allahverdiyev Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, KT müayinəsinin təyin olunmasında əsas meyar onun ildə neçə dəfə aparılması deyil, tibbi göstərişin olub-olmamasıdır.

“KT müayinəsinin ümumiyyətlə göstərişi var. Yəni bunu ‘ildə iki dəfə’, ‘ildə üç dəfə’ kimi ümumi qayda ilə müəyyən etmək düzgün deyil. KT müayinəsində radiasiya yükü var və buna görə də müayinə yalnız tibbi zərurət olduqda aparılmalıdır. Lakin xəstənin vəziyyəti tələb edirsə, həkim bir il ərzində bir neçə dəfə də KT təyin edə bilər. Burada əsas məsələ müayinənin xəstəyə verəcəyi faydanın və mümkün risklərin birlikdə qiymətləndirilməsidir”, – deyə radioloq bildirib.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, KT adi rentgen müayinəsi ilə müqayisədə orqan və toxumalar haqqında daha detallı məlumat əldə etməyə imkan verir. Xüsusilə ağciyər, baş-beyin, qarın boşluğu, travmalar, damarlar və bir sıra digər klinik vəziyyətlərdə KT mühüm diaqnostik vasitə hesab olunur. Bununla yanaşı, müayinə rentgen şüalarından istifadə etdiyi üçün lazımsız və təkrarlanan çəkilişlərdən mümkün qədər çəkinmək lazımdır. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası da KT-nin yalnız klinik sualı cavablandırmaq üçün zəruri olduqda aparılmasını, mümkün hallarda isə daha az və ya ümumiyyətlə ionlaşdırıcı şüalanma yaratmayan alternativ müayinələrin nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

Nazir Allahverdiyev qeyd edib ki, insanların bəzən KT-ni sadəcə “daha dəqiq müayinədir” düşüncəsi ilə öz istəkləri əsasında etdirməsi düzgün yanaşma deyil. Çünki müayinənin nəticəsində təsadüfi dəyişikliklər də aşkar oluna bilər və bu, əlavə müayinələrə ehtiyac yarada bilər.

“Pasiyent özü qərar verməməlidir ki, məsələn, keçən il KT etdirmişəm, bu il də gedib yenidən etdirim. Əvvəlcə həkim bunun nə üçün lazım olduğunu müəyyən etməlidir. Əgər kliniki göstəriş varsa, KT edilir. Əgər göstəriş yoxdursa, sırf ‘özümü yoxlatdırım’ məqsədilə KT etdirmək düzgün deyil. Çünki burada müəyyən radiasiya yükü var”, – deyə o vurğulayıb.

Radioloq bildirib ki, KT zamanı alınan radiasiya dozası müayinənin növündən, müayinə olunan nahiyədən, istifadə olunan cihazdan, protokoldan və digər amillərdən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, döş qəfəsi KT-si ilə baş KT-sinin radiasiya dozası eyni deyil. Buna görə də “bir KT hamıya eyni qədər radiasiya verir” yanaşması da doğru hesab olunmur. FDA-nın məlumatına görə, diaqnostik KT müayinələrinin effektiv dozası müayinənin növündən və texniki parametrlərindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

“Burada pasiyentin yaşı da əhəmiyyətlidir. Xüsusilə uşaqlarda radiasiyaya həssaslıq daha yüksək olduğuna görə KT təyinatına daha ciddi yanaşılır. Uşağa KT lazım olduğu halda, əlbəttə, müayinə aparılmalıdır, amma dozanın mümkün qədər optimallaşdırılması vacibdir”, – deyə Nazir Allahverdiyev əlavə edib.

Mütəxəssis COVID-19 pandemiyası dövründə KT-yə olan marağın artmasına da toxunub. Onun sözlərinə görə, pandemiya zamanı cəmiyyətdə ciddi təşviş yaranmışdı və insanlar ağciyərlərinin vəziyyətini mümkün qədər tez öyrənməyə çalışırdılar. Bu prosesdə KT müayinəsinin rolu da əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çox gündəmə gəldi.

“Post-COVID dövründən danışırıqsa, həmin vaxt bir panika yaşanmışdı. İnsanlarda çox ciddi narahatlıq yaranmışdı. KT müayinəsi də bu prosesdə daha çox istifadə olunmağa başladı. Xüsusilə ağciyərdə ‘buzlu şüşə’ görünüşü barədə insanlar çox danışırdılar. Amma bu görüntünü görən kimi ‘deməli, bu, mütləq COVID-dir’ demək düzgün deyil. Bu dəyişiklik COVID zamanı tez-tez müşahidə olunurdu, amma yalnız COVID-ə xas deyil”, – deyə radioloq bildirib.

Nazir Allahverdiyev qeyd edib ki, ağciyərin KT görüntüsündə “buzlu şüşə” adlandırılan dəyişiklik müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Buna görə də radioloji görüntü heç vaxt xəstənin klinik vəziyyətindən, şikayətlərindən, laborator nəticələrindən və digər müayinə məlumatlarından ayrı qiymətləndirilməməlidir.

“COVID-dən əvvəl də ağciyərlərdə belə görüntülər müşahidə olunurdu. Sadəcə pandemiya dövründə bu termin çox geniş yayıldı və insanlar onu COVID ilə eyniləşdirməyə başladılar. Halbuki hər pasiyentdə eyni görüntü olmur və eyni görüntünün müxtəlif səbəbləri ola bilər. Ona görə KT nəticəsinə baxıb özbaşına diaqnoz qoymaq olmaz”, – deyə mütəxəssis vurğulayıb.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Radioloqun sözlərinə görə, COVID-dən sonra bəzi pasiyentlərdə ağciyərlərdə uzun müddət davam edən dəyişikliklər, o cümlədən bəzi hallarda fibrotik dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Lakin bu, bütün COVID keçirmiş şəxslərin mütləq şəkildə dəfələrlə KT etdirməli olduğu anlamına gəlmir. Təkrar görüntüləmənin zəruriliyi xəstənin klinik vəziyyətindən, əvvəlki müayinələrin nəticələrindən və həkimin müşahidəsindən asılıdır.

“Post-COVID dövründə bəzi pasiyentlərdə ağciyərlə bağlı dəyişikliklər qala bilər. Belə hallarda həkim xəstənin vəziyyətindən asılı olaraq müəyyən müddətdən sonra təkrar görüntüləmə istəyə bilər. Amma bu, hamıya aid ediləcək standart yanaşma deyil. Bir xəstəyə KT lazım ola bilər, digər xəstəyə isə heç bir əlavə KT tələb olunmaya bilər. Ona görə mütləq həkim təyinatı əsas götürülməlidir”, – deyə Nazir Allahverdiyev bildirib.

Mütəxəssis onu da diqqətə çatdırıb ki, KT müayinəsinin təkrar aparılması ilə bağlı qərar verilərkən xəstənin daha əvvəl keçirdiyi bütün görüntüləmə müayinələri nəzərə alınmalıdır. Pasiyentin əvvəlki KT nəticələrini, disklərini və ya görüntülərini həkimə təqdim etməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Çünki əvvəlki müayinənin nəticəsi mövcuddursa, bəzi hallarda yenidən KT etdirməyə ehtiyac qalmaya bilər.

FDA da təkrar və lazımsız şüalanmanın qarşısının alınması üçün pasiyentin əvvəlki görüntüləmə tarixçəsinin nəzərə alınmasını tövsiyə edir. Eyni zamanda müayinə zəruridirsə, radiasiya dozasının diaqnostik keyfiyyəti qorumaq şərtilə mümkün qədər aşağı səviyyədə saxlanılması prinsipi tətbiq olunur.

Nazir Allahverdiyev vurğulayıb ki, KT-nin radiasiya yaratması insanların bu müayinədən qorxaraq, tibbi göstəriş olduğu halda ondan imtina etməsinə də səbəb olmamalıdır.

“Pasiyent KT sözünü eşidən kimi ‘orada radiasiya var, deməli, bunu etdirmək olmaz’ düşünməməlidir. Əgər həkim tərəfindən ciddi tibbi göstəriş varsa, KT-nin verdiyi məlumat xəstəliyin aşkarlanması və müalicə taktikasının müəyyənləşdirilməsi üçün çox vacib ola bilər. Bu halda müayinədən əldə edilən fayda radiasiya ilə bağlı kiçik riskdən daha əhəmiyyətli ola bilər. Əsas məsələ KT-ni nə lazım olanda etmək, nə də lazım olmadığı halda təkrar-təkrar etdirməkdir”, – deyə radioloq qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, bu yanaşma yalnız COVID-dən sonra deyil, bütün xəstəliklər üçün keçərlidir. Müasir tibbdə görüntüləmə müayinəsinin məqsədi mümkün qədər çox KT etdirmək deyil, konkret klinik suala cavab tapmaqdır. Bəzən KT daha uyğun müayinə olduğu halda, digər vəziyyətlərdə ultrasəs və ya MRT kimi ionlaşdırıcı şüalanmadan istifadə etməyən və ya daha az radiasiya ilə həyata keçirilən müayinələr üstün ola bilər. Hansı üsulun seçiləcəyi isə şikayət və ehtimal olunan xəstəliyə əsasən həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.

Radioloq sonda bildirib ki, KT müayinəsi nə tamamilə zərərsiz müayinə kimi qəbul edilməli, nə də radiasiya səbəbindən qorxulu prosedur kimi təqdim olunmalıdır. Əsas prinsip tibbi göstərişdir. Xəstənin real ehtiyacı varsa, müayinə aparılmalıdır; ehtiyac yoxdursa, sırf profilaktik məqsədlə təkrar KT etdirmək məqsədəuyğun deyil.

“KT müayinəsi ilə bağlı ‘ildə neçə dəfə olar?’ sualının hamıya uyğun bir cavabı yoxdur. Bəzi xəstəyə bir dəfə, bəzisinə müəyyən müddətdən sonra təkrar, ağır klinik vəziyyətlərdə isə daha çox müayinə lazım ola bilər. Əsas məsələ hər dəfə ‘bu KT xəstənin müalicə və diaqnostikasında nəyi dəyişəcək?’ sualının cavablandırılmasıdır. Göstəriş varsa, KT-dən çəkinmək lazım deyil. Göstəriş yoxdursa, sadəcə narahatlığa görə KT etdirmək də doğru deyil”, – deyə Nazir Allahverdiyev əlavə edib.

Əli