"Nostalgiya effekti": Beynimiz keçmişi niyə indikindən daha xoşbəxt kimi xatırlayır?
Maraqlı 05 Avqust 2026, 11:16
3626
Tez-tez keçmiş günləri xatırlayarkən "harada idi o köhnə vaxtlar", "əvvəllər hər şey daha gözəl və qayğısız idi" deyə düşünürük. Uşaqlıq illəri, gənclik xatirələri və ya illər öncə baş verən sadə bir hadisə belə bu günümüzlə müqayisədə bizə daha parlaq, daha hüzurlu və xoşbəxt görünür. Lakin psixologiya sahəsində aparılan araştırmalar göstərir ki, keçmişin bu qədər qüsursuz görünməsi reallığın özündən çox, beynimizin xatirələri emal edərkən tətbiq etdiyi təbii bir "filtr" mexanizmindən — "nostalgiya effekti"ndən qaynaqlanır.
Citypost.az xəbər verir ki, gözəl keçmiş təlləqisinin arxasında duran ən vacib neyrofizioloji səbəblərdən biri "fadəedici unudulma" (və ya pozitivlik qərəzi) adlanan psixoloji fenomendir. Beynimiz emosional sağlamlığı qorumaq və stresi azaltmaq üçün keçmişdə yaşanan mənfi təcrübələri, qorxuları və ağrıları zamanla tədricən silir və ya onların emosional yükünü zəiflədir. Əvəzində isə xoş xatirələr, uğurlar və sevincli anlar xatirədə daha canlı və parlaq rənglərlə saxlanılır. Nəticədə, illər keçdikdən sonra geriyə baxdıqda beynimiz bizə reallığı olduğu kimi deyil, "montaj olunmuş", yalnız yaxşı anlardan ibarət bir film kimi təqdim edir.
Bu hadisənin yaranmasında psixologiyada "çəhrayı-rəngli eynək effekti" (rosy retrospection) kimi tanınan digər bir koqnitiv meyl də həlledici rol oynayır. İnsan beyni indiki zamanda yaşayarkən gələcək narahatlıqları, gündəlik stres, məsuliyyətlər və qeyri-müəyyənliklərlə mübarizə aparır. Keçmiş isə artiq bitmiş və nəticəsi bəlli olan bir zaman dilimidir; orada heç bir naməlumluq və ya təhlükə yoxdur. Bu təhlükəsizlik hissi beynin keçmişə baxarkən özünü daha rahat və hüzurlu hiss etməsinə gətirib çıxarır. Müasir dövrün mürəkkəbliyindən yorulan insan zəkası, avtomatik olaraq keçmişin sadəliyinə sığınır.
Nostalgiya sadəcə keçmişə duyulan əsassız bir həsrət deyil, psixoloji bərpa mexanizmidir. Araşdırmalar göstərir ki, müəyyən dərəcədə nostalgiya hiss etmək insanın əhvalını qaldırır, tənha hiss etməsinin qarşısını alır və gələcəyə daha ümidlə baxmasına kömək edir. Lakin unutmaq olmaz ki, "ən gözəl günlər keçmişdə qaldı" düşüncəsinə qapılmaq bugünkü xoşbəxtliyi qaçırmağa səbəb ola bilər. Keçmişin gözəlliyi onun real mükəmməlliyindən ziyadə, beynimizin bizə bəxş etdiyi ən şirin illyuziyalardan biridir.
Səkinə Yusifova/Citypost.az
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Təbiətin nəhəng primatları: Qorillər haqqında maraqlı faktlar
Güclü bədən quruluşu, inkişaf etmiş sosial davranışları və insanlarla genetik yaxınlığı ilə seçilən qorillər heyvanlar aləminin ən maraqlı canlılarından hesab olunur. Dünyanın ən iri primatları arasında yer alan bu heyvanlar zahirən qorxuducu görünsələr də, əsasən ailə qrupları şəklində yaşayır və sosial münasibətlərə böyük əhəmiyyət verirlər. Onların insanlarla genetik oxşarlığı, qeyri-adi fiziki gücü və balalarına göstərdikləri qayğı alimlərin diqqətini uzun illərdir cəlb edir.Citypost.az xəbər verir ki, qorillər insanlarla ən yaxın qohumluğu olan primatlar sırasındadır. Elmi məlumatlara əsasən, insanlarla qorillərin DNT-si təxminən 98 faizdən çox oxşarlıq göstərir. Bu göstərici müqayisənin hansı üsulla aparılmasından asılı olaraq dəyişə bilər. Genetik yaxınlıq onların təkamül tarixində...
26 Oktyabr 2026, 11:00
Quşları belə ovlaya bilən Qoliaf tarantulası nə qədər təhlükəlidir?
Təbiətdə ölçüsü və görünüşü ilə insanlarda həm maraq, həm də qorxu yaradan canlılar az deyil. Onların arasında Qoliaf tarantulası xüsusi yer tutur. Nəhəng bədən quruluşu, güclü ayaqları və qeyri-adi müdafiə davranışı ilə seçilən bu hörümçək dünyanın ən böyük hörümçək növlərindən biri hesab olunur. Onun bəzi fərdlərinin ayaqları arasındakı məsafə 30 santimetrə çata bilir. Əsasən həşəratlarla qidalansa da, ov imkanları bununla məhdudlaşmır.Citypost.az xəbər verir ki, Qoliaf tarantulası (Theraphosa cinsinə aid növlər) Cənubi Amerikanın tropik meşələrində yaşayan iri hörümçəklərdəndir. Xüsusilə Qoliaf quşyeyən tarantulası kimi tanınan növ nəhəng ölçüləri ilə diqqət çəkir. Bu hörümçəklər əsasən rütubətli tropik meşələrdə, torpaqda qazdıqları yuvalarda və ya...
26 Oktyabr 2026, 10:00
Dünyanın uça bilməyən ən ağır tutuquşusu: Kakaponun qeyri-adi xüsusiyyətləri
Təbiətdəki ən maraqlı quş növlərindən biri olan kakapo öz qeyri-adi xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir. Digər tutuquşulardan fərqli olaraq uça bilməyən bu quş dünyanın ən ağır tutuquşusu hesab olunur. Gecə həyat tərzi sürməsi, təhlükə zamanı bəzən hərəkətsiz qalması və özünəməxsus qoxusu ilə seçilən kakapo bu gün nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən nadir quş növləri sırasındadır.Citypost.az xəbər verir ki, Yeni Zelandiyaya məxsus kakapo (*Strigops habroptilus*) dünyada uça bilməyən yeganə tutuquşu növü kimi tanınır. Bu quşun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri bədən çəkisinin digər tutuquşularla müqayisədə xeyli ağır olmasıdır. Yetkin kakapoların çəkisi təxminən 2-4 kiloqrama çata bilər. Bu göstərici onların uçuş qabiliyyətinin olmaması ilə...
26 Oktyabr 2026, 09:00
Bəzi qoxular bizi illər əvvələ necə qaytarır?
Bəzən təzə bişmiş peçenyenin qoxusu insanı qəfil uşaqlıq illərinə aparır. Bir anlıq özümüzü nənəmizin mətbəxində hiss edir, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri, həmin dövrün insanlarını və duyğularını sanki yenidən yaşayırıq. Maraqlıdır ki, adi bir görüntü və ya səs bizə keçmişi xatırlatsa da, bəzi qoxular daha güclü emosional təsir yarada bilir. Elmdə qoxuların keçmiş xatirələri və onlarla əlaqəli hissləri oyatması Prust effekti adlandırılır.Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin adı fransız yazıçısı Marsel Prustun əsəri ilə əlaqələndirilir. Yazıçının “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanında çaya batırılmış madlen peçenyesinin dadı və qoxusu qəhrəmanda uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Bu epizod sonradan müəyyən qoxuların insanı gözlənilmədən keçmişə qaytarmasını ifadə...
23 Oktyabr 2026, 11:40
Yuxularımızı niyə oyanan kimi unuduruq? – Beynimizdə baş verən maraqlı proses
Dünən gecə hansı yuxunu gördüyünüzü xatırlayırsınızmı? Bəlkə yuxuda uçurdunuz, bəlkə də rəhbəriniz pişiyə çevrilmişdi. Yuxu zamanı baş verən hadisələr bəzən son dərəcə real və canlı görünür. Ancaq səhər gözümüzü açan kimi həmin görüntülərin böyük hissəsi yaddaşımızdan silinir. Bəs hər gecə saatlarla yuxu gördüyümüz halda, onları niyə xatırlamaq bu qədər çətindir?Citypost.az-ın məlumatına görə, əslində, yuxular yuxu prosesinin mühüm hissələrindən biridir. İnsan yatarkən beyin fəaliyyətini tam dayandırmır. Əksinə, yuxunun müxtəlif mərhələlərində beyin aktiv şəkildə işləyir, xatirələri emal edir, emosiyaları tənzimləyir və bəzən reallıqla əlaqəsi olmayan, qəribə hadisələrdən ibarət süjetlər yaradır. Bu hadisələr yuxu zamanı inandırıcı görünə bilər, lakin oyandıqdan sonra onların ardıcıllığını...
23 Oktyabr 2026, 10:40
Yupiter Yer kürəsini asteroidlərdən necə qoruyur?
Kosmik fəza ilk baxışdan sakit və sabit görünsə də, əslində orada saysız-hesabsız qaya parçası, asteroid və kometa hərəkət edir. Bəs belə olduqda Yer kürəsinə niyə tez-tez iri göy cisimləri düşmür? Məlumata görə, bunun əsas səbəblərindən biri Günəş sisteminin ən böyük planeti olan Yupiterlə bağlıdır. Alimlərin izahına görə, bu nəhəng planet Yer üçün bir növ təbii qalxan rolunu oynayır.Citypost.az xəbər verir ki, əvvəlcə onu qeyd etmək lazımdır ki, Yer kürəsinə göy cisimlərinin düşməsi nadir hadisə deyil. Məlumata görə, hər il planetimizə minlərlə kiçik göktaşı düşür. Bunların əksəriyyəti ölçüsünə görə kiçik olduğundan atmosferdə yanır, yaxud yerə çatsa da ciddi ziyan vurmur. Lakin...
22 Oktyabr 2026, 10:30
