Barmaqları çırtlatmaq həqiqətən zərərlidirmi? – Sümüklər arasında nə baş verir?

Barmaqları çırtlatmaq bir çox insanın fərqinə varmadan etdiyi vərdişlərdən biridir. Kimisi bunu gərginliyi azaltmaq üçün edir, kimisi isə sadəcə səsindən zövq alır. Ancaq illərdir cəmiyyətdə bu vərdişlə bağlı müxtəlif fikirlər dolaşır. Xüsusilə uşaqlara “barmaqlarını çırtlatma, yoxsa oynaqlarında kalsium yığılacaq”, “sonra artrit olacaqsan” və ya “sümüklərin bir-birinə sürtünəcək” kimi xəbərdarlıqlar edilir.Bəs həqiqətən barmaqlarımızı çırtlatdıqda oynaqlarda nə baş verir? Eşitdiyimiz həmin kəskin səs sümüyün sınması, qırılması və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi ilə bağlıdırmı?

Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, adi barmaq çırtlaması zamanı baş verən proses insanların təsəvvür etdiyi qədər qorxulu deyil. Barmaq oynaqlarında sümüklərin ucları birbaşa bir-birinə toxunmur. Onların arasında sinovial maye adlanan xüsusi maye yerləşir. Bu maye oynağın sürtünməsini azaltmağa və hərəkətin daha rahat baş verməsinə kömək edir.Barmaq müəyyən istiqamətdə dartıldıqda və ya oynaq sürətlə hərəkət etdirildikdə oynağın daxilində təzyiq dəyişir. Təzyiqin kəskin azalması nəticəsində sinovial mayedə həll olmuş qazların iştirakı ilə kavitasiya adlanan proses baş verə bilər. Bu zaman oynaq daxilində qazla dolu kiçik boşluq və ya qabarcıq formalaşır və həmin proses eşitdiyimiz xarakterik çırtlama səsinin yaranmasına səbəb olur.

Yəni qulağımıza gələn səsin mənbəyi sümüklərin sınması deyil. Oynaq daxilində baş verən sürətli fiziki dəyişiklikdir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu prosesi “sümüklər bir-birinə sürtünür” kimi təsəvvür etmək də düzgün deyil. Əksinə, sağlam oynaqda sümük səthləri qığırdaqla örtülür və onların arasında sürtünməni minimuma endirən sinovial maye mövcuddur. Normal şəraitdə barmağın çırtladılması sümüyün mexaniki olaraq sınması demək deyil.

Bu mövzuda ən çox yayılan miflərdən biri isə barmaq çırtlatmağın artritə səbəb olmasıdır. Uzun illər ərzində valideynlər uşaqları bu vərdişdən çəkindirmək üçün məhz belə xəbərdarlıqlardan istifadə ediblər. Lakin barmaq oynaqlarının müntəzəm çırtladılması ilə osteoartrit arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini göstərən möhkəm elmi sübut yoxdur.

Bu mövzuda ən maraqlı müşahidələrdən biri amerikalı həkim Donald Ungerin apardığı qeyri-adi şəxsi təcrübə ilə bağlıdır. Unger uzun illər ərzində öz barmaqlarını, xüsusilə sol əlini müntəzəm olaraq çırtladıb, sağ əlini isə mümkün qədər çırtlatmayıb. Məqsədi uşaqlıqdan eşitdiyi “barmaq çırtlatmaq artrit yaradır” fikrinin həqiqət olub-olmadığını yoxlamaq idi.

Onilliklər davam edən bu qeyri-adi müşahidənin sonunda o, hər iki əlində artrit əlamətləri baxımından nəzərəçarpacaq fərq olmadığını bildirdi. Bu iş genişmiqyaslı klinik tədqiqat olmasa da, barmaq çırtlatmağın avtomatik olaraq artritə səbəb olması barədə məşhur mifə maraqlı nümunə kimi göstərilir.

Mütəxəssislər isə burada vacib bir fərqə diqqət çəkirlər: “barmaq çırtlatmaq artrit yaratmır” demək “barmaq çırtlatmağın hər bir formada və hər bir insanda tamamilə zərərsiz olması” demək deyil.

Əgər insan barmaqlarını adi şəkildə çırtladırsa və bu zaman ağrı, şişkinlik, hərəkət məhdudiyyəti və ya başqa əlamət yaranmırsa, təkcə səsin özü adətən ciddi problemə işarə etmir. Lakin çırtlama zamanı ağrı yaranırsa, oynaq şişirsə, barmaq hərəkət etdikdə ilişirsə və ya əvvəlkindən fərqli şəkildə hərəkət etməyə başlayırsa, məsələ artıq sadəcə vərdiş kimi qiymətləndirilməməlidir.

Həkimlər belə hallarda oynaqda başqa problemin olub-olmadığının araşdırılmasını tövsiyə edirlər. Çünki səsin özü xəstəlik olmaya bilər, amma ağrı və digər simptomlarla birlikdə müşahidə edilirsə, bunun arxasında travma, bağ və ya vətər problemi, oynaq iltihabı və digər səbəblər dayana bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Barmaq çırtlatmağın yaratdığı başqa maraqlı xüsusiyyət isə “refrakter dövr”dür. İnsan eyni barmağı çırtlatdıqdan dərhal sonra onu yenidən əvvəlki kimi çırtlada bilmir. Bunun müəyyən müddət tələb etməsi də oynaq daxilində baş verən fiziki proseslərlə əlaqələndirilir. Yəni məsələ sadəcə “barmağı sıxdım və səs çıxdı” qədər sadə deyil.

Əslində insan orqanizmində eşitdiyimiz bir çox səslərin arxasında mürəkkəb mexanizmlər dayanır. Oynaqlardan gələn səslər də buna nümunədir. Bəzən insanlar hər hansı “çırt”, “qırt” və ya “çat” səsini eşidəndə bunu dərhal sümük zədəsi kimi qəbul edirlər. Halbuki səsin yaranması ilə toxumanın zədələnməsi eyni şey deyil.

Mütəxəssislərin fikrincə, insan beyninin belə səsləri avtomatik olaraq təhlükə ilə əlaqələndirməsi də təəccüblü deyil. Çünki gündəlik həyatda kəskin mexaniki səslər çox vaxt qırılma, zərbə və ya zədələnmə ilə assosiasiya olunur. Ancaq oynaq daxilindəki proses tamamilə başqa mexanizmlə baş verə bilər.

Bununla belə, barmaqları həddindən artıq güclə dartmaq və oynağı zorla qeyri-təbii vəziyyətə gətirmək tövsiyə edilmir. Çırtlama səsi almaq üçün oynağa güclü təzyiq göstərmək, xüsusilə əvvəlcədən oynaq problemi olan insanlarda əlavə zədələnmə riski yarada bilər.

Həkimlər həmçinin qeyd edirlər ki, oynaq sağlamlığı yalnız barmaq çırtlatmaqla müəyyən edilmir. Yaş, genetik faktorlar, əvvəlki travmalar, fiziki aktivlik, artıq çəki, peşə fəaliyyəti və müxtəlif xəstəliklər oynaq sağlamlığına təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən illərdir yayılan “barmaq çırtlatdınsa, mütləq artrit olacaqsan” fikrinə elmi fakt kimi yanaşmaq düzgün deyil. Eyni zamanda hər hansı oynaq səsini də avtomatik olaraq “tamamilə zərərsiz” hesab etmək olmaz. Əsas məsələ səsin hansı şəraitdə yaranması və onun ağrı, şişkinlik və hərəkət məhdudiyyəti kimi əlamətlərlə müşayiət olunub-olunmamasıdır.

Beləliklə, növbəti dəfə barmaqlarınızı çırtlatdığınız zaman eşitdiyiniz səsin sümüklərinizin sınması anlamına gəlmədiyini bilə bilərsiniz. Oynağın daxilində təzyiqin dəyişməsi və sinovial mayedə baş verən fiziki proseslər həmin xarakterik səsin yaranmasına səbəb ola bilər.

Təbiətin ən maraqlı tərəfi də budur: bəzən gündəlik həyatda bir saniyədən az müddətdə baş verən adi bir hərəkətin arxasında olduqca mürəkkəb fizika dayanır. Barmağın sadə bir hərəkəti bizə oynaq mayesinin, təzyiq dəyişikliklərinin və kavitasiya prosesinin necə işlədiyini göstərir.Ona görə də barmaq çırtlatmaqla bağlı nəsillərdən-nəsillərə ötürülən qorxulu hekayələrin hamısını elmi həqiqət kimi qəbul etmək lazım deyil. Əsas diqqət yetirilməli məqam səsin özü yox, ağrı və digər qeyri-adi simptomların olub-olmamasıdır. Əgər çırtlama ağrısızdırsa, təkcə həmin səsin eşidilməsi adətən insanın “sümüklərinin sıradan çıxdığını” göstərmir.

Yusif