Günəbaxan gecə nə edir? – Alimləri heyrətləndirən mexanizm

Heç düşünmüsünüzmü, günəbaxanlar gecə qaranlığında sabah günəşin haradan doğacağını necə “bilirlər”? Gün ərzində günəşə doğru istiqamətlənən bu bitkilərin gecə vaxtı da təsadüfi şəkildə dayanmadığı, səhərə yaxın yenidən şərq istiqamətinə yönəldiyi müşahidə olunur. Sanki bitki hələ günəş doğmamış onun haradan çıxacağını bilir və özünü əvvəlcədən həmin istiqamətə hazırlayır.Əslində isə günəbaxanın gələcəyi “görməsi” və ya günəşin haradan doğacağını şüurlu şəkildə bilməsi mümkün deyil. Burada milyonlarla il ərzində formalaşmış mürəkkəb bioloji mexanizmlər və bitkinin daxili ritmi rol oynayır.

Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, gənc günəbaxanlarda işıq və zamanla əlaqəli prosesləri idarə edən daxili bioloji saat mövcuddur. Bu daxili saat bitkinin gün ərzində müxtəlif fizioloji prosesləri müəyyən ritmlə həyata keçirməsinə kömək edir. Günəş batdıqdan sonra ətraf qaranlıq olsa belə, bitkinin daxilində müəyyən ritmik proseslər davam edir.Gənc günəbaxanların gün ərzində şərqdən qərbə doğru hərəkət etməsi, gecə isə yenidən şərq istiqamətinə qayıtması məhz bu bioloji ritmlə əlaqələndirilir. Səhər günəş doğanda bitki artıq şərqə tərəf yönəlmiş olur və ilk işıq şüalarını qəbul etməyə hazır vəziyyətdədir.Burada “bioloji saat” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bitkilərin sinir sistemi və beyni yoxdur. Buna görə də onların ətraf mühitdəki dəyişikliklərə reaksiyası insan və heyvanlardakı kimi sinir sistemi vasitəsilə baş vermir. Bunun əvəzinə hüceyrələrdə gedən molekulyar proseslər, hormonlar, genlərin fəaliyyət ritmi və böyüməni tənzimləyən mexanizmlər bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyir.Gənc günəbaxanın gövdəsinin müxtəlif tərəflərində böyümə sürəti eyni olmur. Xüsusilə auksin kimi bitki hormonlarının yaratdığı böyümə fərqləri gövdənin əyilməsinə və çiçək başının istiqamətinin dəyişməsinə səbəb olur. Bu proses bitkinin gün ərzində işığın istiqamətinə uyğunlaşmasına imkan verir.Lakin günəbaxanın hərəkətinin əsas sirri yalnız günəş işığının özündə deyil. Bitkinin daxilində zamanın ritmini “ölçən” mexanizmlər də mühüm rol oynayır.Tədqiqatlar göstərir ki, gənc günəbaxanların şərqdən qərbə, daha sonra isə yenidən şərqə doğru istiqamətlənməsi sadəcə günəşin həmin anda harada olmasına verilən ani reaksiya deyil. Bitkinin hərəkətində daxili sirkadiyalı ritmlərin də rolu var. Bu ritmlər təxminən 24 saatlıq dövr ərzində müəyyən bioloji proseslərin təkrarlanmasını təmin edir.

Məhz buna görə gecə vaxtı günəş görünməsə də, bitki növbəti səhər üçün müəyyən istiqamətə yönəlməyə davam edir.Bu hadisəni insanın zəngli saatına bənzətmək mümkündür. İnsan gecə yatarkən günəşin doğuşunu görmür, lakin əvvəlcədən qurduğu saat sayəsində səhər müəyyən vaxtda oyanır. Günəbaxanda isə belə mexanizm şüurlu şəkildə qurulmayıb. Bu, onun hüceyrələrində və böyümə proseslərində formalaşmış təbii bioloji ritmdir.

Təbiətin bu mexanizmi xüsusilə gənc günəbaxanlar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki bitkinin böyümə mərhələsində işıqdan maksimum faydalanması onun inkişafına təsir göstərə bilər. Səhər günəşə tərəf yönəlmiş olmaq bitkinin işıqdan daha səmərəli istifadə etməsinə şərait yaradır.Gün ərzində günəş səmada hərəkət etdikcə günəbaxanın çiçək başı da onun istiqamətini izləyir. Bu hərəkət bitkinin gövdəsinin böyüməsinin müxtəlif tərəflərdə fərqli sürətlə getməsi ilə əlaqədardır. Günəşin yaratdığı işıq siqnalları bitkinin böyümə mexanizmlərinə təsir edir və nəticədə gövdənin istiqaməti dəyişir.Gecə isə bu prosesin ritmi dəyişir və bitki tədricən yenidən şərq istiqamətinə qayıdır.Maraqlıdır ki, günəbaxanın bu xüsusiyyəti bütün həyatı boyu eyni intensivlikdə davam etmir. Bitki böyüdükcə və yetkinləşdikcə onun günəşin hərəkətini izləməsi zəifləyir. Yetkin günəbaxanların çiçək başları çox vaxt əsasən şərq istiqamətində sabit qalır.Bu dəyişiklik də təsadüfi deyil. Gənc bitkinin aktiv şəkildə istiqamət dəyişməsi ilə yetkin bitkinin daha sabit vəziyyətdə qalması onun inkişaf mərhələləri ilə əlaqəlidir.

Mütəxəssislərin fikrincə, günəbaxanın şərqə yönəlməsinin başqa üstünlükləri də ola bilər. Səhər saatlarında şərqdən gələn günəş işığının çiçək başına düşməsi onun daha tez isinməsinə şərait yarada bilər. Bu isə tozlandırıcı həşəratların bitkiyə cəlb olunmasına müəyyən təsir göstərə bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Beləliklə, günəbaxanın hərəkəti sadəcə gözəl görüntü deyil. Bu, bitkinin işıq, zaman, böyümə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsidir.Ən maraqlı məqam isə bütün bunların bitkinin beyninin və sinir sisteminin olmadığı halda baş verməsidir. İnsan və heyvanlarda ətraf mühit haqqında məlumatın emalında beyin və sinir sistemi əsas rol oynayır. Bitkilərdə isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Onlar işığı, temperaturu, rütubəti, cazibə qüvvəsini və digər xarici təsirləri hüceyrə səviyyəsində qəbul edir və müxtəlif kimyəvi siqnallar vasitəsilə cavab reaksiyaları formalaşdırırlar.Günəbaxanın “sabah günəşin haradan doğacağını bilməsi” ifadəsi buna görə elmi baxımdan obrazlı ifadədir. Bitki gələcəyi proqnozlaşdırmır. O, təbiətin ona verdiyi daxili saat və işığa həssas mexanizmlər vasitəsilə sutkalıq ritmə uyğun hərəkət edir.

Başqa sözlə, günəbaxanın daxilində işləyən bioloji saat onun üçün vaxt haqqında informasiya yaradır. Ətraf mühitdəki işıq dəyişiklikləri isə bu daxili ritmlə birlikdə bitkinin istiqamətlənməsinə təsir göstərir.Təbiət burada olduqca incə bir sistem yaradıb: bitki günəşin harada olduğunu görür, onun hərəkətinə uyğunlaşır, gecə isə günəş görünmədiyi halda öz daxili ritminə əsasən istiqamətini dəyişir. Səhər açıldıqda isə artıq günəşin doğduğu tərəfə yönəlmiş olur.Bu səbəbdən gecə qaranlığında şərqə dönmüş gənc günəbaxana baxdıqda, onun həqiqətən də “sabahı gözlədiyini” düşünmək olar. Amma bu gözlənti şüurlu deyil. Bu, hüceyrələrdə işləyən bioloji saatın, böyümə mexanizmlərinin və işığa cavab verən mürəkkəb fizioloji proseslərin nəticəsidir.Günəbaxan bizə bir daha göstərir ki, canlıların ətraf mühitə uyğunlaşması üçün mütləq beyin və sinir sistemi lazım deyil. Təbiət bitkilərə başqa bir “dil” verib: işıq, hormonlar, genlərin fəaliyyəti, hüceyrə siqnalları və bioloji ritmlər.Və bəlkə də bu səbəbdən günəbaxanın səhər günəşə tərəf çevrilməsi sadəcə təbiətin gözəl mənzərəsi deyil. Bu, milyonlarla il ərzində formalaşmış incə bioloji sistemin hər səhər gözümüzün qarşısında təkrarlanan canlı nümayişidir.

Yeganə