İnsanlar niyə zəngli saat çalmadan əvvəl oyanırlar? – Beynin daxili saatının sirri

Heç düşünmüsünüzmü ki, bəzi insanlar niyə zəngli saat çalmamışdan bir neçə dəqiqə əvvəl gözlərini açırlar? Telefonun və ya zəngli saatın səsi gəlmədən oyanmaq bəzən təsadüf kimi görünə bilər. Lakin insan hər gün təxminən eyni vaxtda yatıb eyni vaxtda qalxırsa, orqanizmin müəyyən rejimə uyğunlaşması bu hadisənin səbəblərindən biri ola bilər.

Citypost.az xəbər verir ki, insan orqanizmində yuxu və oyaqlıq dövrünü tənzimləyən mürəkkəb daxili saat sistemi mövcuddur. Bu sistem sirkadiyan ritm adlanır və təxminən 24 saatlıq dövr ərzində müxtəlif fizioloji proseslərin vaxtını tənzimləyir. Yuxuya getmək, oyanmaq, bədən temperaturunun dəyişməsi, hormonların ifrazı və gün ərzində ayıqlıq səviyyəsi bu ritmlə əlaqəlidir. Beyində yerləşən supraxiazmatik nüvə isə bu bioloji saatın əsas tənzimləyicilərindən biridir. Məhz buna görə insan uzun müddət eyni rejimdə yaşayanda orqanizm həmin rejimə müəyyən qədər uyğunlaşa bilir. Məsələn, hər gün saat 07:00-da qalxan insan bir müddət sonra zəngli saat çalmadan həmin vaxta yaxın təbii şəkildə oyana bilər. Orqanizmin daxili ritmi artıq həmin saatı gözlənilən oyanma vaxtı kimi qəbul edir və yuxudan oyaqlığa keçidi əvvəlcədən hazırlamağa başlayır. Bu prosesdə hormonların gündəlik ritmi də mühüm rol oynayır. Onlardan biri kortizoldur. Kortizol çox vaxt “stress hormonu” kimi tanınsa da, onun funksiyası yalnız stresslə bağlı deyil. Bu hormonun orqanizmdə sutkalıq ritmi var və səhər saatlarında onun səviyyəsi yüksəlir. Tədqiqatlarda oyanma ilə əlaqəli kortizol dəyişiklikləri müşahidə edilib.

Kortizol orqanizmin aktiv vəziyyətə keçməsində iştirak edən proseslərdən biridir. Onun sutkalıq ritmi enerji mübadiləsi və digər fizioloji sistemlərlə əlaqəlidir. Buna görə səhər saatlarında hormon səviyyəsindəki dəyişikliklər insanın oyanmağa hazırlanması ilə üst-üstə düşür. Lakin insanın zəngli saat çalmadan əvvəl oyanmasını yalnız “kortizol sizi oyadır” şəklində izah etmək düzgün olmaz. Burada bir neçə mexanizm birlikdə işləyir. Bioloji saat, yuxu rejimi, işıq-qaranlıq dövrü, əvvəlki günlərdə formalaşmış oyanma vaxtı və hormonların sutkalıq ritmləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərir.

Məsələn, hər gün saat 23:00-da yatıb 07:00-da qalxan insanın orqanizmi bu rejimə uyğunlaşa bilər. Bir müddət sonra yuxunun səhər saatlarında daha yüngül mərhələyə keçməsi və daxili bioloji ritmin oyanmanı dəstəkləməsi nəticəsində insan zəngli saat çalmamışdan əvvəl gözlərini aça bilər. Yuxu-oyanıqlıq dövrünün sirkadiyan sistem tərəfindən tənzimləndiyi elmi araşdırmalarda yaxşı sənədləşdirilib. İşıq da bu sistem üçün mühüm siqnallardan biridir. İnsan beyninin bioloji saatı ətraf mühitdəki işıq və qaranlıq dövrü ilə əlaqəlidir. Buna görə səhər günəş işığının qəbul edilməsi oyaqlıq ritminin tənzimlənməsinə kömək edə bilər. Əksinə, gecə saatlarında güclü işığa məruz qalmaq bəzi insanlarda yuxu ritminin gecikməsinə səbəb ola bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Bəzən insanın zəngli saatdan əvvəl oyanmasının səbəbi bioloji ritmdən əlavə psixoloji amillər də ola bilər. Məsələn, səhər vacib görüşü, imtahanı, səfəri və ya başqa mühüm işi olan insan yatmazdan əvvəl həmin hadisəni düşünürsə, beynin oyanmağa hazırlıq prosesi də dəyişə bilər. İnsan hətta “sabah mütləq saat 7-də oyanmalıyam” düşüncəsi ilə yatıb, zəngli saatdan bir neçə dəqiqə əvvəl oyana bilər. Bu hadisə hər zaman insanın yaxşı yatdığı anlamına da gəlmir. Bəzən stress, narahatlıq və yuxunun tez-tez bölünməsi də insanın planlaşdırılmamış vaxtda oyanmasına səbəb ola bilər. Buna görə zəngli saatdan əvvəl oyanmaqla bağlı vəziyyəti qiymətləndirərkən yalnız oyanma vaxtına deyil, ümumi yuxu keyfiyyətinə də diqqət etmək lazımdır. Əgər insan hər gün kifayət qədər yatdıqdan sonra səhərlər zəngli saat çalmadan rahat şəkildə oyanırsa və gün ərzində özünü enerjili hiss edirsə, bu, onun yuxu rejiminin kifayət qədər sabit olmasının əlamətlərindən biri ola bilər. Əksinə, insan gecə çox gec yatır, səhərlər dəfələrlə oyanır, kifayət qədər yatmasına baxmayaraq gün ərzində həddindən artıq yuxulu olur və ya davamlı olaraq çox erkən oyanırsa, bunun səbəbini ayrıca qiymətləndirmək lazım gələ bilər.

Beləliklə, zəngli saat çalmadan əvvəl oyanmaq qeyri-adi və ya fövqəltəbii hadisə deyil. İnsan orqanizmi vaxtı müəyyən edən olduqca mürəkkəb bioloji mexanizmlərə malikdir. Davamlı yuxu rejimi formalaşdıqda beynin daxili saatı müəyyən oyanma vaxtına uyğunlaşa və bədəni həmin vaxta hazırlaya bilər. Qısacası, bəzən bizi oyadan ilk şey zəngli saatın səsi deyil, orqanizmin öz daxili ritmidir. Zəngli saat isə sadəcə həmin prosesə əlavə “xatırlatma” rolunu oynayır. Ancaq bu mexanizmi yalnız kortizolla izah etmək düzgün deyil. Sirkadiyan ritm, yuxu rejimi, işıq, hormonların gündəlik dəyişməsi və insanın formalaşdırdığı həyat tərzi birlikdə səhər nə vaxt oyanacağımızın müəyyənləşməsində iştirak edir.

Əli