Milçəklər və böcəklər qışda hara yox olur? – Soyuq aylarda onların başına nə gəlir?

Yay aylarında demək olar ki, hər yerdə qarşımıza çıxan milçəklər, böcəklər, kəpənəklər, arılar və digər həşəratlar havalar soyuduqdan sonra sanki birdən-birə yoxa çıxırlar. Küçələrdə, parklarda, bağlarda və evlərin ətrafında əvvəlki qədər həşərat görmürük. Bu isə təbii olaraq sual yaradır: Bəs onlar qışda hara gedirlər? Əslində həşəratların böyük bir hissəsi qış gələndə yox olmur. Sadəcə soyuq şəraitə uyğunlaşaraq həyat fəaliyyətini minimuma endirir və yazın gəlişinə qədər müxtəlif yerlərdə gizlənir.

Citypost.az xəbər verir ki, həşəratların qışdan necə çıxması onların növündən və yaşadıqları mühitdən asılıdır. Bəziləri torpağın altına girir, bəziləri ağacların qabıqlarının altına, yarpaq və bitki qalıqlarının arasına çəkilir, digərləri isə daşların, kötüklərin, çatların və müxtəlif qorunan boşluqların içində qışı keçirir. Hətta bəzi həşəratlar insanların evlərinə, divar boşluqlarına və dam örtüyünün altındakı yerlərə sığınaraq qışı burada keçirə bilir. Məsələn, bəzi milçək növlərinin payızda binalara daxil olaraq qışlamağa çalışdığı, isti günlərdə isə yenidən aktivləşə bildiyi məlumdur.

Bəs soyuq havalarda onlar nə yeyir və necə yaşayırlar? Burada əsas mexanizmlərdən biri maddələr mübadiləsinin, yəni metabolizmin yavaşlamasıdır. Temperatur aşağı düşdükcə həşəratların hərəkəti və digər fizioloji prosesləri zəifləyir. Beləliklə, onlar isti aylardakı qədər enerji sərf etmirlər. Bu da qida və suya olan ehtiyacın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına imkan verir. Lakin bütün həşəratların qışda mütləq heç nə yemədiyini söyləmək olmaz. Növdən, inkişaf mərhələsindən və temperaturdan asılı olaraq onların qış strategiyası dəyişir. Bəzi həşəratlar qışı yetkin fərd kimi keçirir. Məsələn, müəyyən kəpənək və böcək növləri qorunan yerlərdə hərəkətsiz vəziyyətdə qala bilir. Bəzi kəpənəklər ağac qabıqlarının arxasında, tökülmüş yarpaqların altında və ağac boşluqlarında qışlayır. Bəzi böcəklər isə yarpaq qalıqlarının və bitki örtüyünün arasında gizlənərək soyuqdan qorunur. Digər həşəratlar isə qışı yetkin halda deyil, həyat dövrünün başqa mərhələsində keçirir. Onlar yumurta, sürfə və ya pup mərhələsində qışlaya bilər. Məsələn, bəzi mişararıları torpaqda pup və ya pupöncəsi mərhələdə qışı keçirir, bəzi növlər isə yumurta və ya sürfə formasında soyuq mövsümə daxil olur. Yaz gəldikdə temperatur yüksəlir, inkişaf prosesi yenidən sürətlənir və onlar növbəti mərhələyə keçirlər.

Bu prosesdə “diapauza” adlanan xüsusi fizioloji vəziyyət də mühüm rol oynayır. Diapauza sadəcə yuxuya getmək deyil. Bu, həşəratın inkişafını və maddələr mübadiləsini müəyyən müddətə ciddi şəkildə yavaşlatdığı, əlverişsiz şəraitə uyğunlaşdığı bioloji vəziyyətdir. Bu mərhələdə həşəratın fəaliyyəti minimuma enir və orqanizm enerjiyə qənaət edir. Lakin hər həşərat qışda diapauzaya keçmir və bütün növlərin qışlama mexanizmi eyni deyil. Məsələn, bəzi arı və eşşəkarısı növlərində qışı əsasən cütləşmiş ana fərdlər keçirir, yazda isə onlar yenidən aktivləşərək yeni nəsil yaratmağa başlayırlar. Həşəratların soyuğa davamlılığının başqa maraqlı mexanizmləri də var. Bəzi növlərin orqanizmində soyuğa davamlılığı artıran maddələr, o cümlədən qliserol kimi birləşmələr toplanır. Bu maddələr bədən mayelərinin donma temperaturunu aşağı salmağa və hüceyrələrin soyuqdan zədələnməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Buna görə bəzi həşəratlar ətraf mühitin temperaturu sıfırın altına düşdükdə belə müəyyən müddət sağ qala bilirlər. Bununla belə, bütün həşəratlar güclü şaxtaya davamlı deyil və sərt qış onların bir hissəsinin tələf olmasına səbəb ola bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Maraqlıdır ki, bəzi həşəratlarda qışdan sağ çıxan fərdlər yazda gördüyümüz bütün populyasiyanı təşkil etmir. Məsələn, bəzi sosial arı və eşşəkarısı növlərində əvvəlki ilin koloniyası qışda məhv olur, yalnız yeni nəsil yaratmaq qabiliyyətinə malik ana fərdlər qışı keçirir. Yazda hava isindikdə həmin fərdlər yenidən aktivləşir, yuva qurur və yeni koloniyanın əsasını qoyur. Ona görə də yaz aylarında həşəratların sanki birdən-birə ortaya çıxdığını düşünmək düzgün deyil. Əslində onların həyat dövrü qış boyunca da davam edir, sadəcə biz bu prosesi çox vaxt görmürük. Torpağın altında, ağac qabığının arxasında, yarpaq qatının arasında və müxtəlif qorunan yerlərdə onlar uyğun vaxtın gəlməsini gözləyirlər. Temperatur yüksəldikdə isə metabolik fəaliyyət artır, hərəkətlilik bərpa olunur, qidalanma və çoxalma prosesi yenidən başlayır.

Yəni qışın gəlişi həşəratlar üçün həyatın tam dayanması demək deyil. Bu, bir çox növ üçün sadəcə əlverişsiz dövrü keçirmək strategiyasıdır. Bəziləri yetkin halda, bəziləri yumurta, sürfə və ya pup kimi, digərləri isə xüsusi diapauza vəziyyətində qışdan çıxır. Yazda isə istiliyin artması ilə birlikdə təbiətdə uzun müddət gözə görünməyən bu kiçik canlıların fəaliyyəti yenidən canlanır.

Yusif