Kitab oxumaq, krossvord həll etmək beyni necə dəyişir? – maraqlı ARAŞDIRMA
Maraqlı 23 Sentyabr 2026, 09:30
3324
Kitab oxumaq, tapmaca və krossvord həll etmək, yeni dil öyrənmək, musiqi alətində çalmaq kimi fəaliyyətlər gündəlik həyatımızda sadə məşğuliyyətlər kimi görünə bilər. Lakin bu fəaliyyətlərin hər biri beynin müxtəlif funksiyalarını işə salır. İnsan oxuduğu zaman məlumatı qəbul edir, yadda saxlayır, əvvəlki bilikləri ilə əlaqələndirir və diqqətini müəyyən məzmun üzərində cəmləyir. Krossvord və tapmaca həll edərkən isə yaddaşdan məlumatların çağırılması, sözlər arasında əlaqələrin qurulması, məntiqi düşünmə və problem həlli kimi proseslər eyni vaxtda işləyir.
Citypost.az xəbər verir ki, beynin yaşlandıqca necə dəyişdiyini araşdıran alimlərin son nəticələri də bu mövzuda maraqlı məlumatlar ortaya qoyub. Alman nevroalim Esther Kühn və həmkarlarının apardığı araşdırmada beynin əsas somatosensor korteksinin müxtəlif qatlarının yaşlanmaya necə reaksiya verdiyi öyrənilib. Tədqiqat 2025-ci ildə *Nature Neuroscience* jurnalında dərc olunub. Alimlər sağlam gənc və yaşlı insanlarda beynin bu hissəsini yüksək dəqiqlikli 7 Tesla MRT vasitəsilə araşdırıblar.Somatosensor korteks bədəndən gələn toxunma və digər hissi məlumatların emalında mühüm rol oynayır. Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, yaşlanma zamanı bu bölgənin bütün qatları eyni şəkildə dəyişmir. Ümumilikdə korteksdə müəyyən nazilmə müşahidə olunsa da, bu proses əsasən daha dərin qatlarla əlaqəli olub. Maraqlıdır ki, beynin xaricdən gələn sensor məlumatların qəbulunda iştirak edən IV qatı yaşlı iştirakçılarda gənclərlə müqayisədə daha qalın olub və daha çox mielinləşmə xüsusiyyəti göstərib. Bu qatdakı sensor siqnallar da yaşlı insanlarda daha nəzərəçarpan olub.
Bu nəticələr beynin yaşlanması ilə bağlı çox sadə bir təsəvvürün doğru olmadığını göstərir. Yaş artdıqca beynin bütün hissələri eyni sürətlə və eyni şəkildə zəifləməyə bilər. Bəzi qatlarda nazilmə müşahidə olunarkən, digər qatlarda struktur və funksional uyğunlaşmalar baş verə bilər. Tədqiqatçılar bunu beynin həyat boyu dəyişmək və müəyyən dərəcədə uyğunlaşmaq qabiliyyəti ilə əlaqələndirirlər.Məhz burada “istifadə et, yoxsa itir” prinsipi tez-tez gündəmə gəlir. Beyin istifadə etdikcə dəyişən və təcrübələrə uyğunlaşan mürəkkəb orqandır. İnsan ömrü boyu yeni məlumatlar öyrənir, müxtəlif bacarıqlardan istifadə edir və fərqli fəaliyyətlərlə məşğul olur. Bu proseslər beynin müxtəlif şəbəkələrinin fəaliyyət göstərməsinə və onların təcrübəyə uyğunlaşmasına şərait yarada bilər.
Məsələn, kitab oxumaq zamanı beynin yalnız görmə sistemi fəaliyyət göstərmir. İnsan əvvəlcə hərfləri və sözləri tanıyır, daha sonra onların mənasını anlayır, cümlələr arasında əlaqə qurur və oxuduğu məlumatı əvvəlki bilikləri ilə müqayisə edir. Bəzən oxuduğumuz hadisəni xatırlamaq üçün yaddaşdan əvvəlki məlumatları da çağırırıq. Buna görə mütaliə beynin bir neçə funksiyasının eyni vaxtda iştirak etdiyi mürəkkəb prosesdir.Krossvord həll etmək də oxşar şəkildə müxtəlif zehni mexanizmləri işə sala bilər. İnsan sualı oxuyur, cavabı xatırlamağa çalışır, hərflərin sayını nəzərə alır və digər sözlərlə kəsişən hərflər əsasında ehtimalları daraldır. Bu zaman yaddaş, diqqət, dil emalı və məntiqi düşünmə kimi müxtəlif proseslər birlikdə fəaliyyət göstərir. Tapmaca həll edərkən də insan qarşısına qoyulan problemin həll yolunu tapmaq üçün müxtəlif ehtimalları qiymətləndirir və əvvəlki biliklərindən istifadə edir.
Yeni dil öyrənmək də beynin aktivliyini artıran mürəkkəb fəaliyyətlərdəndir. İnsan yeni sözləri yadda saxlamalı, onların düzgün tələffüzünü öyrənməli, cümlə quruluşlarını mənimsəməli və eşitdiyi ifadələri əvvəlki bilikləri ilə əlaqələndirməlidir. Musiqi alətində çalmaq isə eşitmə, görmə, hərəkət və yaddaş sistemlərinin koordinasiyasını tələb edir.Lakin burada mühüm elmi məqamı nəzərə almaq lazımdır. Kühn və həmkarlarının araşdırması kitab oxumağın, krossvord və ya tapmaca həll etməyin konkret olaraq beynin müəyyən qatını qalınlaşdırdığını sübut etmir. Tədqiqatın əsas məqsədi yaşlanma zamanı somatosensor korteksin müxtəlif qatlarında baş verən struktur və funksional dəyişiklikləri araşdırmaq olub. Buna görə də nəticələrdən “krossvord həll edən insanların beyni daha gənc qalır” kimi birbaşa nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.
Həmçinin oxuyun
Bununla belə, araşdırma beynin yaşlanmasının passiv və eyni istiqamətli proses olmadığını göstərən mühüm məlumatlar verir. Alimlərin müşahidələrinə görə, yaşlı insanlarda beynin bəzi qatlarında dəyişikliklər baş versə də, müəyyən sahələrdə daha güclü struktur xüsusiyyətləri və sensor siqnalların qorunması müşahidə edilə bilər. Tədqiqatçılar IV qatdakı dəyişikliklərin həyat boyu təcrübə və beynin plastikliyi ilə əlaqəli ola biləcəyini də mümkün izah kimi nəzərdən keçirirlər.Beynin plastikliyi dedikdə onun təcrübə, öyrənmə və ətraf mühitin təsiri ilə müəyyən dəyişikliklərə məruz qalmaq qabiliyyəti nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyət uşaqlıq və gənclik dövrü ilə məhdudlaşmır. Yaşlılıq dövründə də beynin müəyyən səviyyədə uyğunlaşma qabiliyyəti davam edə bilər. Lakin bu qabiliyyətin gücü insandan insana dəyişir və yaşlanma prosesinə bir çox bioloji və həyat tərzi faktorları təsir göstərir.Bu baxımdan kitab oxumaq, yeni dil öyrənmək, krossvord və tapmaca həll etmək, musiqi ilə məşğul olmaq kimi fəaliyyətlər gündəlik həyatın faydalı zehni məşğuliyyətləri hesab oluna bilər. Əsas məsələ isə bunlardan hər hansı birini “beyni cavanlaşdıran möcüzəvi üsul” kimi qəbul etməməkdir. Beyin sağlamlığı yalnız bir fəaliyyətlə müəyyənləşmir.Fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu, balanslı qidalanma, sosial əlaqələrin qorunması və ürək-damar risk faktorlarının nəzarətdə saxlanılması da sağlam yaşlanma baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan yaşlandıqca həm bədənini, həm də beynini aktiv saxlamağa çalışdıqda ümumi sağlamlığın qorunmasına daha kompleks yanaşmış olur.
Beləliklə, kitab oxumaq və krossvord həll etmək sadəcə vaxt keçirmək vasitəsi deyil. Bu fəaliyyətlər zamanı beynin diqqət, yaddaş, dil, məntiq və problem həlli ilə bağlı müxtəlif funksiyaları işə düşür. Yeni elmi araşdırmalar isə göstərir ki, yaşlanma zamanı beynin bütün qatları eyni şəkildə dəyişmir və bəzi strukturlarda uyğunlaşma xüsusiyyətləri qoruna bilər. Bu da beynin həyat boyu dəyişən və ətraf mühitə uyğunlaşan mürəkkəb bir sistem olduğunu bir daha göstərir.
Yeganə
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Təbiətin nəhəng primatları: Qorillər haqqında maraqlı faktlar
Güclü bədən quruluşu, inkişaf etmiş sosial davranışları və insanlarla genetik yaxınlığı ilə seçilən qorillər heyvanlar aləminin ən maraqlı canlılarından hesab olunur. Dünyanın ən iri primatları arasında yer alan bu heyvanlar zahirən qorxuducu görünsələr də, əsasən ailə qrupları şəklində yaşayır və sosial münasibətlərə böyük əhəmiyyət verirlər. Onların insanlarla genetik oxşarlığı, qeyri-adi fiziki gücü və balalarına göstərdikləri qayğı alimlərin diqqətini uzun illərdir cəlb edir.Citypost.az xəbər verir ki, qorillər insanlarla ən yaxın qohumluğu olan primatlar sırasındadır. Elmi məlumatlara əsasən, insanlarla qorillərin DNT-si təxminən 98 faizdən çox oxşarlıq göstərir. Bu göstərici müqayisənin hansı üsulla aparılmasından asılı olaraq dəyişə bilər. Genetik yaxınlıq onların təkamül tarixində...
26 Oktyabr 2026, 11:00
Quşları belə ovlaya bilən Qoliaf tarantulası nə qədər təhlükəlidir?
Təbiətdə ölçüsü və görünüşü ilə insanlarda həm maraq, həm də qorxu yaradan canlılar az deyil. Onların arasında Qoliaf tarantulası xüsusi yer tutur. Nəhəng bədən quruluşu, güclü ayaqları və qeyri-adi müdafiə davranışı ilə seçilən bu hörümçək dünyanın ən böyük hörümçək növlərindən biri hesab olunur. Onun bəzi fərdlərinin ayaqları arasındakı məsafə 30 santimetrə çata bilir. Əsasən həşəratlarla qidalansa da, ov imkanları bununla məhdudlaşmır.Citypost.az xəbər verir ki, Qoliaf tarantulası (Theraphosa cinsinə aid növlər) Cənubi Amerikanın tropik meşələrində yaşayan iri hörümçəklərdəndir. Xüsusilə Qoliaf quşyeyən tarantulası kimi tanınan növ nəhəng ölçüləri ilə diqqət çəkir. Bu hörümçəklər əsasən rütubətli tropik meşələrdə, torpaqda qazdıqları yuvalarda və ya...
26 Oktyabr 2026, 10:00
Dünyanın uça bilməyən ən ağır tutuquşusu: Kakaponun qeyri-adi xüsusiyyətləri
Təbiətdəki ən maraqlı quş növlərindən biri olan kakapo öz qeyri-adi xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir. Digər tutuquşulardan fərqli olaraq uça bilməyən bu quş dünyanın ən ağır tutuquşusu hesab olunur. Gecə həyat tərzi sürməsi, təhlükə zamanı bəzən hərəkətsiz qalması və özünəməxsus qoxusu ilə seçilən kakapo bu gün nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən nadir quş növləri sırasındadır.Citypost.az xəbər verir ki, Yeni Zelandiyaya məxsus kakapo (*Strigops habroptilus*) dünyada uça bilməyən yeganə tutuquşu növü kimi tanınır. Bu quşun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri bədən çəkisinin digər tutuquşularla müqayisədə xeyli ağır olmasıdır. Yetkin kakapoların çəkisi təxminən 2-4 kiloqrama çata bilər. Bu göstərici onların uçuş qabiliyyətinin olmaması ilə...
26 Oktyabr 2026, 09:00
Bəzi qoxular bizi illər əvvələ necə qaytarır?
Bəzən təzə bişmiş peçenyenin qoxusu insanı qəfil uşaqlıq illərinə aparır. Bir anlıq özümüzü nənəmizin mətbəxində hiss edir, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri, həmin dövrün insanlarını və duyğularını sanki yenidən yaşayırıq. Maraqlıdır ki, adi bir görüntü və ya səs bizə keçmişi xatırlatsa da, bəzi qoxular daha güclü emosional təsir yarada bilir. Elmdə qoxuların keçmiş xatirələri və onlarla əlaqəli hissləri oyatması Prust effekti adlandırılır.Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin adı fransız yazıçısı Marsel Prustun əsəri ilə əlaqələndirilir. Yazıçının “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanında çaya batırılmış madlen peçenyesinin dadı və qoxusu qəhrəmanda uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Bu epizod sonradan müəyyən qoxuların insanı gözlənilmədən keçmişə qaytarmasını ifadə...
23 Oktyabr 2026, 11:40
Yuxularımızı niyə oyanan kimi unuduruq? – Beynimizdə baş verən maraqlı proses
Dünən gecə hansı yuxunu gördüyünüzü xatırlayırsınızmı? Bəlkə yuxuda uçurdunuz, bəlkə də rəhbəriniz pişiyə çevrilmişdi. Yuxu zamanı baş verən hadisələr bəzən son dərəcə real və canlı görünür. Ancaq səhər gözümüzü açan kimi həmin görüntülərin böyük hissəsi yaddaşımızdan silinir. Bəs hər gecə saatlarla yuxu gördüyümüz halda, onları niyə xatırlamaq bu qədər çətindir?Citypost.az-ın məlumatına görə, əslində, yuxular yuxu prosesinin mühüm hissələrindən biridir. İnsan yatarkən beyin fəaliyyətini tam dayandırmır. Əksinə, yuxunun müxtəlif mərhələlərində beyin aktiv şəkildə işləyir, xatirələri emal edir, emosiyaları tənzimləyir və bəzən reallıqla əlaqəsi olmayan, qəribə hadisələrdən ibarət süjetlər yaradır. Bu hadisələr yuxu zamanı inandırıcı görünə bilər, lakin oyandıqdan sonra onların ardıcıllığını...
23 Oktyabr 2026, 10:40
Yupiter Yer kürəsini asteroidlərdən necə qoruyur?
Kosmik fəza ilk baxışdan sakit və sabit görünsə də, əslində orada saysız-hesabsız qaya parçası, asteroid və kometa hərəkət edir. Bəs belə olduqda Yer kürəsinə niyə tez-tez iri göy cisimləri düşmür? Məlumata görə, bunun əsas səbəblərindən biri Günəş sisteminin ən böyük planeti olan Yupiterlə bağlıdır. Alimlərin izahına görə, bu nəhəng planet Yer üçün bir növ təbii qalxan rolunu oynayır.Citypost.az xəbər verir ki, əvvəlcə onu qeyd etmək lazımdır ki, Yer kürəsinə göy cisimlərinin düşməsi nadir hadisə deyil. Məlumata görə, hər il planetimizə minlərlə kiçik göktaşı düşür. Bunların əksəriyyəti ölçüsünə görə kiçik olduğundan atmosferdə yanır, yaxud yerə çatsa da ciddi ziyan vurmur. Lakin...
22 Oktyabr 2026, 10:30
