Su yaddaşı həqiqətən mövcuddurmu? – Suyun keçmişini “xatırlaması” ilə bağlı MÜBAHİSƏ

Su həyatımızın ən adi və eyni zamanda ən sirli maddələrindən biridir. Onu içirik, yemək hazırlayırıq, təbiətdə müşahidə edirik və insan orqanizminin böyük hissəsinin sudan ibarət olduğunu bilirik. Lakin illərdir elmi və populyar mühitdə başqa bir iddia da müzakirə olunur: su əvvəllər təmasda olduğu maddələr haqqında məlumatı yadda saxlaya bilərmi?

Citypost.az xəbər verir ki, “Su yaddaşı” adlandırılan nəzəriyyəyə görə, su müəyyən maddə ilə təmasda olduqdan və həmin maddə sonradan çoxsaylı seyreltmələrlə artıq məhlulda fiziki olaraq qalmadıqdan sonra belə, onun xüsusiyyətləri haqqında bir növ “iz” saxlaya bilər. Bu fikir xüsusilə homeopatiya ilə bağlı müzakirələrdə geniş yayılıb. Lakin burada mühüm məqam var: bu günə qədər suyun əvvəlki maddələrin spesifik xüsusiyyətlərini belə şəkildə saxladığını göstərən möhkəm və təkrarolunan elmi sübut yoxdur.“Su yaddaşı” mübahisəsinin ən məşhur epizodlarından biri 1988-ci ildə fransız immunoloq Jacques Benveniste və həmkarlarının apardığı araşdırma ilə bağlıdır. Tədqiqatçılar yüksək dərəcədə seyreldilmiş məhlulların, artıq ilkin maddədən heç bir molekulun qalmadığı ehtimal edilən vəziyyətdə belə, bioloji təsir göstərə bildiyini iddia etmişdilər. Bu nəticə o dövr üçün olduqca qeyri-adi idi və homeopatiyanın əsas iddialarından birinə mümkün elmi izah kimi təqdim olunmağa başladı.

Araşdırmanın dərc olunduğu *Nature* jurnalı isə nəticələrə ciddi ehtiyatla yanaşdı. Jurnalın redaksiyası məqalə ilə bağlı xüsusi qeyd yayımladı və nəticələrin müstəqil şəkildə təkrarlanmasının vacibliyini vurğuladı. Sonrakı yoxlamalarda Benveniste laboratoriyasındakı təcrübələr yenidən sınaqdan keçirildi. Nəticələr ilkin iddianı etibarlı şəkildə təsdiqləmədi və digər tədqiqat qrupları da eyni effekti ardıcıl şəkildə təkrarlaya bilmədi. *Nature* sonradan yazırdı ki, nəzarətli şəraitdə aparılan təkrar təcrübələr ilkin nəticələri təsdiqləməyib.Məhz təkrarlana bilmə problemi elmdə olduqca vacib məsələdir. Bir təcrübənin maraqlı nəticə verməsi həmin nəticənin avtomatik olaraq elmi həqiqətə çevrilməsi demək deyil. Nəticə başqa laboratoriyalarda, mümkün qədər eyni metodologiya ilə təkrarlandıqda və oxşar nəticələr alındıqda onun etibarlılığı artır. “Su yaddaşı” ilə bağlı əsas problem də məhz bu nöqtədə ortaya çıxır.Bəzən isə “su yaddaşı” anlayışı suyun xarici təsirlərə ümumiyyətlə reaksiya verməsi faktı ilə qarışdırılır. Əslində suyun temperatur, təzyiq, həll olmuş maddələr, elektrik və digər fiziki-kimyəvi şərtlərə cavab verməsi tamamilə normal elmi hadisədir. Su molekulları hidrogen rabitələri vasitəsilə dinamik şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olur və bu əlaqələr çox qısa zaman intervallarında yaranıb pozula bilər. Lakin bundan suyun müəyyən bir maddənin “məlumatını” uzun müddət saxlaması və sonradan həmin maddənin təsirini təkrarlaması nəticəsini çıxarmaq olmaz.

“Su yaddaşı” mövzusunu daha da məşhurlaşdıran şəxslərdən biri isə yapon müəllif Masaru Emoto olub. O, suyun müxtəlif sözlərə, musiqiyə, şəkillərə və hətta insanların niyyət və düşüncələrinə məruz qaldıqdan sonra dondurulduqda fərqli kristal formaları yaratdığını iddia edib. Onun təqdim etdiyi fotolarda müsbət sözlərlə əlaqələndirilən su kristallarının daha simmetrik və estetik, mənfi sözlərlə əlaqələndirilənlərin isə daha nizamsız göründüyü göstərilirdi.Bu fotolar internetdə və sosial şəbəkələrdə geniş yayılsa da, onların suyun insan sözlərini və emosiyalarını “anladığını” və buna uyğun molekulyar quruluş dəyişdirdiyini sübut etdiyi qəbul edilmir. Su kristallarının formalaşmasına temperatur, çirklənmə, donma sürəti, nümunənin tərkibi və digər fiziki amillər təsir edə bilər. Buna görə müxtəlif kristalların fotoşəkillərinin müqayisəsi əsasında suyun müsbət və mənfi sözləri ayırd etdiyi nəticəsinə gəlmək elmi baxımdan kifayət deyil.

Bununla belə, Emoto ilə əlaqəli bəzi təcrübələrdə nəzarətli şərtlərdən istifadə edildiyi və müəyyən fərqlərin müşahidə olunduğu da iddia edilib. Məsələn, 2006-cı ildə dərc olunan bir pilot araşdırmada “niyyətlə təsir edilmiş” su ilə nəzarət nümunələrindən alınan buz kristallarının estetik qiymətləndirilməsi arasında fərq bildirilib. Lakin bu, suyun sözləri və ya insan düşüncələrini yadda saxladığını sübut edən ümumi qəbul edilmiş mexanizm yaratmır və belə nəticələrin müstəqil, genişmiqyaslı və ardıcıl şəkildə təkrarlanması məsələsi açıq qalır.Burada başqa bir mühüm məqam da var. Su həqiqətən struktur baxımından tamamilə statik maddə deyil. Onun molekulları arasında hidrogen rabitələri daim yaranır və pozulur. Bu səbəbdən suyun müxtəlif fiziki və kimyəvi şərtlərdə fərqli davranış göstərməsi normaldır. Ancaq bu dinamik quruluşu “su qarşılaşdığı hər maddənin məlumatını yadda saxlayır” kimi şərh etmək elmi baxımdan əsaslandırılmış nəticə deyil.Məhz buna görə “su yaddaşı həqiqətdir” demək də, mövzunu heç bir araşdırma aparılmamış sadə bir əfsanə kimi təqdim etmək də düzgün yanaşma olmaz. Mövzu ilə bağlı müxtəlif təcrübələr aparılıb və bəzi tədqiqatçılar müəyyən nəticələr əldə etdiklərini bildiriblər. Lakin əsas sual həmin nəticələrin müstəqil laboratoriyalarda nə dərəcədə etibarlı və təkrarolunan olmasıdır. Hazırkı elmi mənzərədə suyun əvvəllər təmasda olduğu spesifik maddələrin məlumatını saxlaması və sonradan həmin məlumatı bioloji təsir formasında ötürməsi üçün inandırıcı fiziki sübut mövcud deyil.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Beləliklə, suyun “yaddaşı” ideyası elm tarixində ən çox müzakirə olunan qeyri-adi iddialardan biri olaraq qalır. 1988-ci ildə Jacques Benveniste ilə başlayan mübahisə homeopatiya, yüksək dərəcədə seyreltmə və suyun molekulyar quruluşu ilə bağlı ciddi elmi müzakirələrə səbəb oldu. Sonrakı təkrar təcrübələrin ilkin nəticələri təsdiqləməməsi isə iddianın elmi qəbulunu əngəllədi. Masaru Emotonun su kristalları ilə bağlı məşhur təcrübələri də böyük ictimai maraq doğursa da, suyun sözləri, düşüncələri və emosiyaları “yadda saxladığını” təsdiqləyən möhkəm elmi dəlil ortaya qoymayıb. Bu səbəbdən bu gün üçün ən düzgün ifadə belədir: suyun xüsusi mənada “yaddaşa” sahib olduğu elmi cəhətdən sübut edilməyib.Su, əlbəttə, ətraf mühitin fiziki və kimyəvi təsirlərinə həssas olan mürəkkəb maddədir. Lakin bu xüsusiyyət onun keçmişdə təmasda olduğu maddələrin məlumatını uzun müddət saxladığı mənasına gəlmir.“Su yaddaşı” ideyasının maraqlı görünməsinin səbəbi də məhz budur: gündəlik həyatda son dərəcə adi görünən suyun molekulyar dünyası hələ də elm üçün araşdırılan mürəkkəb proseslərlə zəngindir. Ancaq maraqlı hipotezlə elmi cəhətdən təsdiqlənmiş faktı bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Yusif