Qoz ağacının altında niyə bəzi bitkilər az olur? 

Heç diqqət etmisinizmi ki, bəzi qoz ağaclarının altında digər ağacların ətrafı ilə müqayisədə bitkilər daha seyrək görünür? İlk baxışdan bunun səbəbi kifayət qədər sadə təsir bağışlayır. Qoz ağacının geniş və sıx yarpaqları günəş işığının torpağa çatmasını azaldır. Ağacın güclü kök sistemi isə torpaqdakı su və mineral maddələr uğrunda ətrafdakı bitkilərlə rəqabət aparır. Lakin qoz ağacının ətrafındakı bitki örtüyünün seyrək olmasının bununla bitməyən, daha maraqlı bir tərəfi də var.

Citypost.az xəbər verir ki, qoz ağaclarının bəzi növləri digər bitkilərin inkişafına təsir göstərə bilən təbii kimyəvi birləşmələr əmələ gətirir. Bu maddələr arasında ən çox tanınanlardan biri juglondur. Xüsusilə qara qoz ağacı – Juglans nigra – juglonla bağlı allelopatik təsirin ən çox öyrənildiyi növlərdən biridir. Adi və ya fars qozu (Juglans regia) da juglon əmələ gətirə bilər, lakin bəzi digər qoz növləri ilə müqayisədə miqdarı daha aşağıdır.Juglonun maraqlı xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bitkinin toxumalarında onun qeyri-toksik xəbərçisi olan maddələr mövcud ola bilər və müəyyən şəraitdə bunlar juglona çevrilə bilir. Yarpaqlar, meyvə qabıqları, köklər və digər bitki qalıqları torpağa düşüb parçalandıqda bu prosesin təsiri müəyyən ərazilərdə özünü göstərə bilər. Xüsusilə juglona həssas bəzi bitkilərdə toxumların cücərməsi və sonrakı inkişaf zəifləyə bilər.

Məhz bu xüsusiyyət allelopatiya adlandırılan təbii hadisə ilə əlaqələndirilir. Allelopatiya sadə şəkildə desək, bir bitkinin ətraf mühitə buraxdığı kimyəvi maddələrin başqa bitkilərin böyüməsinə və inkişafına təsir göstərməsidir. Bu təsir bəzi hallarda mənfi, bəzi hallarda isə müsbət ola bilər. Qoz ağacı isə allelopatiya mövzusunda ən çox tanınan nümunələrdən biri hesab olunur.Juglonun bəzi həssas bitkilərdə böyümənin zəifləməsinə, yarpaqların saralmasına, solmaya və inkişafın geriləməsinə səbəb ola biləcəyi göstərilib. Laboratoriya şəraitində aparılan tədqiqatlarda juglonun cücərən toxum və cavan bitkilərə mənfi təsirləri müşahidə edilib. Onun bitki hüceyrələrində tənəffüs və digər fizioloji proseslərə təsir göstərə biləcəyi düşünülür.

Lakin burada vacib bir məqam var: qoz ağacının altında bitkinin zəif inkişaf etməsini avtomatik olaraq “juglon öldürür” kimi izah etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Tədqiqatlarda juglonun real torpaq şəraitində təsiri ilə bağlı nəticələr həmişə eyni olmayıb. Torpağın tərkibi, rütubəti, drenajı, mikroorqanizmlərin fəaliyyəti və üzvi maddələrin miqdarı juglonun torpaqda necə davrandığına təsir edə bilər. Torpaqdakı mikroorqanizmlər və digər proseslər juglonun parçalanmasını sürətləndirə bildiyindən onun təsiri hər ərazidə eyni olmur.Bundan başqa, qoz ağacının özü də böyük və güclü ağacdır. Onun geniş çətiri günəş işığını kəsərək aşağı təbəqədəki bitkilərin işıq almasını azaldır. Kökləri isə torpaqdakı su, mineral maddələr və digər resurslardan istifadə edir. Xüsusilə quraq dövrlərdə bu rəqabət daha nəzərəçarpan ola bilər. Buna görə də qoz ağacının altında seyrək bitki örtüyünün yaranması bir neçə amilin birlikdə təsiri ilə bağlı ola bilər.Məsələn, günəşi sevən bir bitki qoz ağacının sıx çətiri altında əkilibsə, onun zəif inkişaf etməsi üçün juglona ehtiyac belə yoxdur. Bitki sadəcə kifayət qədər işıq ala bilmədiyi üçün böyüməkdə çətinlik çəkə bilər. Eyni zamanda ağacın kökləri torpaqdakı su və qida maddələrindən istifadə etdiyindən digər bitkilər üçün mövcud resurslar da azala bilər. Buna torpağın xüsusiyyətlərini və mikroiqlimi əlavə etdikdə, qoz ağacının altında niyə hər bitkinin eyni şəkildə inkişaf etmədiyi daha aydın görünür.

Bəzi bitkilər isə qoz ağacının yaxınlığında kifayət qədər yaxşı inkişaf edə bilir. Bu da göstərir ki, məsələ “qoz ağacının altında heç nə bitmir” qədər sadə deyil. Müxtəlif bitki növlərinin juglona həssaslığı fərqli ola bilər. Məsələn, pomidor, kartof, badımcan və bibər kimi bəzi bitkilərin qara qozun yaxınlığında daha həssas davrana bildiyi barədə müşahidələr mövcuddur. Eyni zamanda qoz ağacının altında problemsiz inkişaf edə bilən çoxsaylı bitkilər də var.Qoz ağacının yarpaqları və meyvə qabıqları da bu baxımdan diqqət çəkir. Payızda yerə tökülən yarpaqlar və qozun yaşıl qabıqları torpaqda parçalanarkən müxtəlif kimyəvi maddələr buraxa bilər. Buna görə bağçılıq mütəxəssisləri həssas bitkilər yetişdirilən sahələrdə qoz yarpaqları və qabıqlarının qalın təbəqə şəklində toplanmasına diqqət etməyi tövsiyə edirlər. Bununla belə, juglonun torpaqda davamlılığı şəraitdən asılıdır və bir çox hallarda torpaqdakı mikrobioloji proseslər onun parçalanmasına kömək edir.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Qoz ağaclarının bu xüsusiyyəti əslində təbiətdə bitkilər arasında gedən səssiz rəqabətin maraqlı nümunələrindən biridir. Meşədə bitkilər yalnız günəş işığı, su və mineral maddələr uğrunda mübarizə aparmır. Onların istehsal etdiyi müxtəlif kimyəvi maddələr də ətraf mühitdəki digər canlılarla qarşılıqlı əlaqəyə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan allelopatiyanı bitkilərin “görünməyən kimyəvi əlaqə və rəqabət mexanizmlərindən biri” kimi təsəvvür etmək mümkündür.Lakin qoz ağacının bu xüsusiyyətini “ətrafındakı bütün bitkiləri zəhərləyir” kimi təqdim etmək düzgün deyil. Elmi mənbələr xüsusilə laboratoriya təcrübələri ilə real torpaq və təbii ekosistemlərdəki nəticələrin eyni olmadığını vurğulayır. Juglonun konsentrasiyası, torpağın xüsusiyyətləri və bitkinin həmin maddəyə həssaslığı nəticəni dəyişə bilər. Buna görə qoz ağacının altında bitki azlığının səbəbini müəyyənləşdirərkən yalnız juglonu deyil, işıq, su, torpaq, kök rəqabəti və digər ekoloji amilləri də nəzərə almaq lazımdır.

Beləliklə, qoz ağacının altında gördüyümüz nisbətən seyrək bitki örtüyü bəzən sadəcə böyük çətirin yaratdığı kölgənin nəticəsi deyil. Ağacın kökləri ilə torpaq resursları uğrunda rəqabət, torpağın xüsusiyyətləri və bəzi hallarda juglon kimi kimyəvi birləşmələrin təsiri birlikdə həmin kiçik ekosistemin quruluşunu formalaşdıra bilər.Təbiətdə ən maraqlı proseslərdən biri də məhz budur: bir ağacın başqa bitkilərə təsiri hər zaman gözlə görünən formada baş vermir. Bəzən rəqabət günəş işığında və köklərdə, bəzən isə torpaqda baş verən görünməz kimyəvi proseslərdə özünü göstərir. Qoz ağacının ətrafında gördüyümüz hər bir boşluq bizə təbiətin yalnız görünən deyil, həm də görünməyən mexanizmlərlə işlədiyini xatırladır.

Əli