Dünyadakı oksigen cəmi 5 saniyəlik yox olsaydı, nə baş verərdi? – Elm bu suala necə cavab verir?

Təsəvvür edin ki, Yer kürəsində atmosferdəki bütün molekulyar oksigen – yəni nəfəs aldığımız O₂ – bir anda yox olur və cəmi 5 saniyə sonra yenidən geri qayıdır. İlk baxışdan belə bir hadisənin insan həyatı üçün böyük təhlükə yaratmayacağı düşünülə bilər. Axı insan bir neçə saniyə nəfəsini saxlaya bilir. Lakin məsələ yalnız nəfəs almaqdan ibarət deyil. Atmosferin tərkibindəki oksigenin birdən-birə yox olması təzyiqdən yanma proseslərinə, heyvan və bitkilərin fəaliyyətindən müxtəlif texnoloji sistemlərə qədər bir çox prosesə təsir göstərərdi. Bununla belə, internetdə bu ssenari ilə bağlı yayılan bəzi məşhur iddialar elmi baxımdan doğru deyil.

Citypost.az xəbər verir ki,İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, atmosferdə oksigenin payı həcm üzrə təxminən 21 faizdir. Buna görə də yalnız atmosferdəki sərbəst O₂-nin yox olduğunu fərz etsək, atmosfer təzyiqi də təxminən həmin miqdarda azalardı. ABŞ Geoloji Xidmətinin məlumatlarında atmosferin təxminən 21 faizinin oksigendən ibarət olduğu göstərilir. Belə bir təzyiq dəyişməsi insan orqanizmi üçün adi vəziyyət olmazdı. Lakin “hamının daxili qulağı partlayardı” demək düzgün deyil. İnsan qulağı təzyiq fərqlərinə həssasdır, amma atmosfer təzyiqinin birdən azalmasını birbaşa qulaq pərdələrinin partlaması kimi təsvir etmək elmi baxımdan əsaslandırılmır. Bu cür kəskin dəyişiklik narahatlıq, qulaqda təzyiq hissi və digər fizioloji təsirlər yarada bilər, lakin “hamının qulağı partlayacaq” nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Bəs göy üzü necə görünərdi? Sosial mediada yayılan versiyalarda atmosferdəki oksigenin işığı səpələdiyi üçün gündüz səmasının dərhal tamamilə qaranlığa bürünəcəyi iddia olunur. Burada da məsələ o qədər sadə deyil. Göy üzünün mavi görünməsinin əsas səbəbi atmosferdəki qaz molekullarının, o cümlədən azot və oksigenin işığı Rayleigh səpilməsi ilə müxtəlif istiqamətlərə yaymasıdır. Oksigen atmosferdən çıxarılsa belə, atmosferdə əsas komponent olan azot qalacaqdı və işığın səpilməsi davam edəcəkdi. Buna görə gündüz səmasının “bir anda zifiri qaranlıq olması” iddiası doğru deyil. Daha böyük yanlışlardan biri isə betonla bağlıdır. Bəzi viral videolarda oksigen yox olan kimi binaların, körpülərin və yolların betonunun dərhal quma çevriləcəyi deyilir. Əslində betonun mexaniki dayanıqlığı atmosferdəki sərbəst O₂-nin mövcudluğundan asılı deyil. Beton sement, su və müxtəlif mineral aqreqatlardan ibarət mürəkkəb bərk materialdır. Onun tərkibində oksigen atomları olsa da, bu oksigen artıq kimyəvi birləşmələrin tərkibində bağlı vəziyyətdədir. Atmosferdəki O₂-nin yox olması həmin kimyəvi bağları avtomatik olaraq qırmır. Buna görə 5 saniyəlik oksigen itkisi beton binaların birdən-birə quma çevrilməsinə səbəb olmaz.

Eyni prinsip suya da aiddir. “Suyun üçdə biri oksigendir, deməli oksigen yox olan kimi okeanlar hidrogenə çevriləcək” fikri kimyəvi baxımdan yanlışdır. Suyun molekulu H₂O-dur və oksigen atomu su molekulunun kimyəvi quruluşunun bir hissəsidir. Atmosferdəki O₂-nin yox olması su molekullarındakı oksigen atomlarının birdən-birə ayrılmasına səbəb olmur. ABŞ Geoloji Xidmətinin məlumatları da suyun və atmosferin kimyəvi tərkibinin bir-birindən fərqli sistemlər olduğunu göstərir.

Deməli, okeanların hidrogen qazına çevrilərək kosmosa uçması kimi bir hadisə baş verməzdi. Belə bir nəticə üçün su molekullarındakı kimyəvi bağların parçalanması və böyük miqyasda başqa fiziki-kimyəvi proseslərin baş verməsi lazım olardı. Sadəcə atmosferdəki sərbəst oksigenin 5 saniyəlik yox olması buna səbəb ola bilməz. Yer qabığının təxminən 46 faizinin oksigendən ibarət olması isə doğrudur. ABŞ Geoloji Xidməti oksigenin Yer qabığındakı ən bol element olduğunu və kütlə üzrə təxminən 46,6 faiz təşkil etdiyini qeyd edir. Lakin burada çox vacib fərq var: bu oksigen sərbəst qaz halında deyil, müxtəlif mineralların və süxurların kimyəvi tərkibində bağlı vəziyyətdədir.Məsələn, silikat minerallarında oksigen atomları silikon və digər elementlərlə kimyəvi bağlar əmələ gətirir. Buna görə atmosferdəki O₂-nin yox olması Yer qabığındakı bağlı oksigenin də yox olması demək deyil. Əgər “dünyadakı bütün oksigen atomları” yox olsaydı, bu artıq tamam başqa və fiziki baxımdan ekstremal ssenari olardı. O zaman su, süxurlar, minerallar və saysız-hesabsız digər maddələrin kimyəvi quruluşu da dəyişərdi. Bu, sadəcə 5 saniyəlik “nəfəs ala bilməmək” hadisəsi yox, Yer kürəsinin maddi quruluşunun fundamental şəkildə dəyişməsi demək olardı.

Atmosferdəki sərbəst oksigenin 5 saniyə ərzində yox olması halında isə canlıların dərhal kütləvi şəkildə boğularaq ölməsi də gözlənilən nəticə deyil. İnsan beyninin oksigensiz qalması təhlükəlidir, amma 5 saniyəlik müddət insanın dərhal ölməsi üçün kifayət qədər uzun deyil. Əsas təhlükə daha çox oksigendən asılı olan proseslərin eyni anda dayanması və atmosferin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin dəyişməsi ilə bağlı olardı. Ən nəzərəçarpan təsirlərdən biri yanma prosesləri ilə bağlı olardı. Odun, benzin, qaz və digər yanacaq sistemlərində yanmanın davam etməsi üçün oksigen lazımdır. Buna görə atmosferdəki sərbəst oksigen bir neçə saniyəlik tamamilə yox olsaydı, açıq alovların böyük hissəsi sönərdi. Oksigen geri qayıtdıqdan sonra isə bəzi yanğınlar yenidən alovlana bilərdi. Mühərriklər və oksigenə əsaslanan müxtəlif sənaye prosesləri də bu qısa fasilədən təsirlənərdi.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Bununla yanaşı, canlı orqanizmlərin hüceyrə tənəffüsü də oksigendən asılıdır. Beş saniyəlik fasilə insan və digər iri heyvanların dərhal məhv olması anlamına gəlməsə də, daha uzun müddətli oksigen çatışmazlığı tamamilə başqa nəticələr doğurardı. Xüsusilə oksigenə yüksək tələbatı olan toxumalar və orqanizmlər üçün müddət uzandıqca risk kəskin şəkildə artardı. Burada bir mühüm məqamı da ayırmaq lazımdır: “atmosferdəki oksigenin yox olması” ilə “Yer kürəsindəki bütün oksigen elementinin yox olması” eyni şey deyil. Birinci halda söhbət əsasən O₂ qazından gedir. İkinci halda isə suyun, süxurların, mineralların, canlı orqanizmlərin və saysız-hesabsız kimyəvi maddələrin quruluşunu təşkil edən oksigen atomlarından söhbət gedir. İkinci ssenaridə Yer kürəsinin indiki formada qalması mümkün olmazdı.

Beləliklə, “5 saniyəlik oksigensiz Yer kürəsi” haqqında internetdə yayılan hekayələrin bir hissəsi elmi faktlara, bir hissəsi isə şişirdilmiş fərziyyələrə əsaslanır. Atmosfer təzyiqinin təxminən 21 faiz azalması və yanmanın dayanması kimi nəticələr bu hipotetik ssenarinin məntiqi nəticələridir. Ancaq betonun quma çevrilməsi, okeanların hidrogen qazına parçalanması, Yer qabığının dağılması və insanların qulaq pərdələrinin kütləvi şəkildə partlaması kimi iddialar yalnız atmosferdəki O₂-nin yox olması ilə baş verməzdi.Bəs oksigen 5 saniyə sonra geri qayıtsa, dünyada sağ qalan bir insan belə olardımı? Yalnız atmosferdəki molekulyar oksigenin yox olması ssenarisindən danışırıqsa, insanların hamısının 5 saniyə ərzində ölməsi elmi baxımdan gözlənilən nəticə deyil. Əksinə, insanların böyük əksəriyyətinin bu qısa müddəti nəfəs almadan keçirməsi mümkündür. Əsas sual həmin 5 saniyə ərzində atmosferdə yaranan təzyiq dəyişməsinin, yanma proseslərinin dayanmasının və digər fiziki təsirlərin hansı əlavə nəticələr doğuracağıdır.

Yəni bu məşhur ssenarinin ən maraqlı tərəfi “hamımız 5 saniyəyə öləcəyikmi?” sualından daha çox, oksigenin Yer sistemində nə qədər mühüm rol oynadığını göstərməsidir. Üstəlik, oksigen yalnız nəfəs aldığımız qaz deyil: Yer qabığında mineralların, suda və saysız-hesabsız kimyəvi birləşmələrin tərkibində də geniş yayılmış elementdir.

Yusif