Hamı sizə baxırmış kimi hiss edirsiniz? – Beynimizin “projektor effekti” adlı illüziyası

Heç bir məkana daxil olarkən birdən-birə hamının diqqətinin sizin üzərinizdə olduğunu hiss etmisinizmi? Saçınızın necə göründüyü, geyiminizin sizə yaraşıb-yaraşmadığı, üzünüzdəki kiçik bir qüsur, danışarkən etdiyiniz səhv və ya dediyiniz hansısa söz uzun müddət beyninizdə qala bilər. Hətta bəzən elə düşünürük ki, otaqdakı insanların hamısı məhz bizi izləyir, bizim haqqımızda fikir yürüdür və etdiyimiz ən kiçik səhvi belə yadda saxlayır.

Citypost.az xəbər verir ki, psixologiyada bu hissin mühüm izahlarından biri “projektor effekti” və ya ingiliscə “spotlight effect” adlanır. Bu anlayış insanın öz görünüşünün, davranışının və səhvlərinin başqaları tərəfindən əslində olduğundan daha çox nəzərə çarpdığını düşünməsi ilə bağlıdır. 2000-ci ildə psixoloqlar Thomas Gilovich, Victoria Medvec və Kenneth Savitsky tərəfindən aparılan araşdırmalar göstərib ki, insanlar öz görünüş və davranışlarının digər insanlar tərəfindən nə qədər fərq edildiyini sistematik şəkildə şişirtməyə meyllidirlər. Məsələn, təsəvvür edin ki, dostlarınızla görüşə gedirsiniz və yolda saçınızın istədiyiniz kimi olmadığını düşünürsünüz. Məkana daxil olan kimi beyninizdə ilk fikir yarana bilər: “Hamı saçımın necə göründüyünü görəcək”. Halbuki həmin məkandakı insanların böyük hissəsi öz görünüşü, öz söhbəti, öz problemləri və həmin an yaşadığı hadisələrlə məşğul ola bilər. Bu, o demək deyil ki, heç kim sizi heç vaxt görmür və ya sizin haqqınızda heç vaxt düşünmür. Sadəcə olaraq, bizim özümüzə yönəltdiyimiz diqqətin miqdarını başqalarının da bizə yönəltdiyini düşünməyimiz çox vaxt reallığı əks etdirmir. Projektor effekti məhz burada ortaya çıxır. İnsan özünü hadisənin mərkəzində hiss etdiyi üçün başqalarının da onu eyni dərəcədə mərkəzdə gördüyünü düşünür. Özümüz haqqında çoxlu məlumatımız olduğu üçün görünüşümüzdəki ən kiçik detal belə bizim üçün böyük əhəmiyyət daşıya bilər. Başqa insan isə həmin detalı ümumiyyətlə görməyə, görsə belə bir neçə saniyə sonra unutmağa bilər. Araşdırmalarda iştirakçılardan üzərində diqqətçəkən və ya utandırıcı şəkil olan köynək geyinmələri istənildikdə onların əhəmiyyətli hissəsi köynəkdəki təsviri neçə nəfərin xatırlayacağını olduğundan daha yüksək qiymətləndirib. Başqa bir araşdırmada isə insanlar qrup müzakirəsi zamanı söylədikləri fikirlərin digər iştirakçıların diqqətində nə qədər qaldığını da şişirtməyə meylli olublar. Bu nəticələr insanların öz hərəkət və görünüşlərinin başqalarının diqqətindəki yerini olduğundan böyük təsəvvür edə bildiyini göstərir.

Bu mexanizmin maraqlı tərəfi odur ki, insan özünü sanki səhnənin ortasında dayanmış aktyor kimi hiss edə bilər. Ətrafdakı insanların hər bir baxışını özünə aid edir, hansısa gülüşü “yəqin mənə güldülər”, pıçıltını “yəqin mənim haqqımda danışırlar”, başqa bir insanın baxışını isə “görəsən, məndə nəyi bəyənmədi?” kimi şərh edə bilər. Halbuki həmin insanların davranışının səbəbi tamamilə başqa ola bilər. Onlar öz söhbətlərinə, telefonlarına, işlərinə, şəxsi problemlərinə və ya öz görünüşlərinə fokuslanmış ola bilərlər. Məhz buna görə “hamı mənə baxır” hissi ilə “hamı həqiqətən mənə baxır” faktını bir-birindən ayırmaq vacibdir. Hiss real ola bilər, amma həmin hissin yaratdığı nəticə mütləq reallığın özü demək deyil.Bu vəziyyət xüsusilə sosial narahatlığı olan insanlarda daha güclü hiss edilə bilər. Elmi araşdırmalar göstərir ki, sosial narahatlıq zamanı insan diqqətini xarici mühitdən daha çox özünə yönəldə, öz görünüşünü və davranışını kənardan necə göründüyü barədə həddindən artıq müşahidə edə bilər. Bu da başqalarının onu izlədiyi və qiymətləndirdiyi hissini gücləndirə bilər.

Başqa sözlə, insan bəzən real auditoriyadan daha çox öz beynində yaratdığı auditoriyanın qarşısında çıxış edir. Sanki beynimizdə görünməz kameralar yerləşdirilib və hər bir hərəkətimizi qeydə alırlar. Saçımızın vəziyyətindən tutmuş danışıq tərzimizə qədər hər şeyi qiymətləndirən insanların olduğunu düşünürük. Halbuki bu “kamera”nın böyük hissəsi bizim öz diqqətimizdir. Maraqlı məqam isə budur ki, insan özünə nə qədər çox fokuslanırsa, başqalarının ona baxdığını hiss etmək də bir o qədər arta bilər. Araşdırmalardan birində özünə yönəlmiş diqqətin artırılması iştirakçıların ətrafdakı insanların onlara baxdığını düşünmə ehtimalını artırıb. Bu səbəbdən sosial mühitdə özünü narahat hiss edən insan üçün ən faydalı yanaşmalardan biri diqqəti daim “Mən necə görünürəm?”, “İndi mənim haqqımda nə düşünürlər?”, “Səhv etdimmi?” suallarına yönəltmək əvəzinə, ətrafda baş verənlərə qaytarmaqdır. Məsələn, bir toplantıya daxil olarkən “Görəsən, hamı məni necə qiymətləndirir?” düşüncəsi əvəzinə söhbətin məzmununa diqqət etmək, qarşı tərəfin dediklərini dinləmək və konkret fəaliyyətə fokuslanmaq insanın öz üzərində yaratdığı psixoloji təzyiqi azalda bilər. Çünki problem çox vaxt insanların bizə baxmasından daha çox, bizim onların baxışlarını necə şərh etməyimizlə bağlı olur.

Burada bir mühüm məqamı da unutmaq olmaz: projektor effekti “heç kim heç vaxt sizinlə maraqlanmır” demək deyil. İnsanlar təbii olaraq bir-birini müşahidə edir, qiymətləndirir və müəyyən təəssüratlar yaradırlar. Sadəcə olaraq, gündəlik həyatımızda başqalarının bizə ayırdığı diqqətin miqdarını çox vaxt olduğundan böyük təsəvvür edirik. Elmi araşdırmaların göstərdiyi əsas məqam da məhz budur. Bu baxımdan projektor effektinin yaratdığı illüziyanı başa düşmək insana müəyyən mənada psixoloji rahatlıq verə bilər. Çünki hər bir kiçik səhvi faciə kimi qəbul etmək, hər baxışın arxasında mənfi fikir axtarmaq və daim özünü başqalarının gözü ilə qiymətləndirmək insanın gündəlik həyatını çətinləşdirə bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Əgər saçınız bir gün istədiyiniz kimi alınmayıbsa, bunu böyük problem kimi qəbul etməyə bilərsiniz. Danışarkən bir söz səhv demisinizsə, həmin səhvin insanların yaddaşında saatlarla qalacağını düşünmək lazım deyil. Geyiminizdə kiçik bir problem yaranıbsa, bu, bütün məkanın diqqətinin sizə yönəldiyi anlamına gəlmir.İnsanların da öz həyatları, narahatlıqları, planları və problemləri var. Onlar da özlərini necə göstərdikləri, nə dedikləri və başqalarının onlar haqqında nə düşündüyü barədə düşünə bilərlər. Başqa sözlə, sosial həyatın böyük hissəsində hər bir insan öz hekayəsinin mərkəzindədir. Bunu dərk etmək isə “heç kim məni görmür” düşüncəsinə deyil, daha real bir yanaşmaya gətirir: başqaları məni düşündüyümdən daha az müşahidə edir və mən onların diqqətini düşündüyümdən daha çox qiymətləndirirəm.

Bəlkə də projektor effektinin ən rahatladıcı tərəfi budur. İnsan başqalarının gözündə necə göründüyünü düşünməklə keçirdiyi enerjinin bir hissəsini öz həyatına, məqsədlərinə və həqiqətən vacib olan münasibətlərə yönəldə bilər. Çünki bəzən bizi məhdudlaşdıran insanların real fikirləri deyil, onların bizim haqqımızda nə düşündüyünə dair beynimizdə yaratdığımız ehtimallardır.Və insan bunu başa düşdükdə, sosial mühitdə özünü daha sərbəst aparmaq üçün vacib bir psixoloji maneəni aşmağa başlaya bilər.

Əli