Təyyarənin təkəri 270 km/saat sürətlə yerə dəyir, bəs niyə partlamır?
Maraqlı 29 Sentyabr 2026, 09:30
2722
Bir təyyarənin təkərinin uçuş zamanı necə bir yükə məruz qaldığını düşünmüsünüzmü? Tonlarla ağırlığı daşıyan nəhəng təyyarə uçuş-enmə zolağına toxunduğu anda təkərlər bir anda çox yüksək sürətlə fırlanmağa başlayır. Kənardan baxanda adi rezin halqa kimi görünən bu təkərlər isə əslində son dərəcə mürəkkəb mühəndislik konstruksiyalarıdır.
Citypost.az xəbər verir ki, təyyarə yerə enərkən təkərlərin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri onların uçuş zolağı ilə təmasdan əvvəl çox aşağı fırlanma sürətində olmasıdır. Təkər yerə toxunduğu anda isə onun fırlanma sürəti təyyarənin irəliləmə sürətinə uyğunlaşmalıdır. Bu proses çox qısa müddətdə baş verir və təkərlə asfalt arasında böyük sürtünmə yaranır.Məhz buna görə eniş zamanı təkərlərdən tüstü qalxdığını görə bilərsiniz. Lakin bu tüstü təkərin “yanması” və ya məhv olması demək deyil. Əsasən protektorun uçuş-enmə zolağı ilə ilk təmas zamanı sürtünməsi nəticəsində rezin materialın aşınması baş verir. Təkər bir anda fırlanma sürətini artırır və bu proses zamanı böyük istilik yaranır.
Üstəlik, təyyarənin bütün ağırlığı eniş anında yalnız təkərlərin üzərinə düşmür. Təyyarə hələ də aerodinamik qaldırma qüvvəsi yaradır və enişin mərhələsindən, təyyarənin tipindən və enmə texnikasından asılı olaraq yükün bir hissəsi qanadlar vasitəsilə daşınır. Təkərlərə düşən yük isə eniş qurğusundakı bir neçə təkər arasında bölüşdürülür.Ancaq əsas sirr təkərin görünən rezin qatında deyil, onun daxili quruluşundadır.
Təyyarə təkəri adi avtomobil təkərindən tamamilə fərqli mühəndislik tələbləri ilə hazırlanır. Onun konstruksiyasında rezinlə birlikdə yüksək möhkəmliyə malik kord qatlarından istifadə edilir. Müxtəlif aviasiya təkərlərində konstruksiyadan asılı olaraq neylon, aramid və digər yüksək möhkəmlikli materiallardan istifadə oluna bilər. Məsələn, Goodyear bəzi aviasiya təkərlərində çoxqatlı neylon kord konstruksiyasından istifadə edildiyini bildirir.Bu kordlar təkərin daxilində sanki möhkəm toxunmuş skelet yaradır. Xarici rezin qat aşınmaya və sürtünməyə qarşı qoruyucu rol oynayırsa, daxildəki kord konstruksiyası təkərin yüksək təzyiqə, yükə və deformasiyaya davam gətirməsinə kömək edir.
Buna görə təyyarə təkərini sadəcə “rezin halqa” kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. O, yüksək təzyiq altında işləyən və çox böyük mexaniki yüklərə uyğun hazırlanmış mürəkkəb kompozit konstruksiyadır.Təzyiq məsələsi də xüsusilə maraqlıdır. Aviasiya təkərlərində istifadə olunan təzyiq konkret təkərin modelindən və təyyarənin tətbiqindən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, Goodyear-ın bir müqayisə cədvəlində 27 x 7.75-15 ölçülü aviasiya təkəri üçün 200 psi, yəni təxminən 13,8 bar təzyiq göstərilir. Həmin təkərin yük və sürət göstəriciləri də adi minik avtomobili təkərindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
Həmçinin oxuyun
Belə yüksək təzyiqin səbəbi təyyarənin böyük kütləsi və yüksək sürətlə işləyən eniş qurğusunun xüsusi tələbləridir. Təkər həm yüksək sürətə, həm böyük yükə, həm də eniş zamanı yaranan istilik və mexaniki gərginliyə davam gətirməlidir.Aviasiya təkərlərinin konstruksiyasındakı başqa mühüm xüsusiyyət isə kordların təkərin müxtəlif istiqamətlərində yerləşdirilməsi və bütün konstruksiyanın yükü bölüşdürməsidir. Bəzi kommersiya aviasiya təkərlərində bias-ply, bəzilərində isə radial konstruksiyadan istifadə olunur. Goodyear məlumatlarında aviasiya təkərlərinin yüksək sürət və yük üçün xüsusi kord konstruksiyasına malik olduğu qeyd edilir. Yəni təkərin möhkəmliyini yalnız xarici rezin təbəqə təmin etmir. Əsas yükdaşıyan elementlərdən biri təkərin daxilində yerləşən kord sistemidir. Bu sistem təkərin təzyiq altında formasını qorumasına, yüklənmə zamanı deformasiyanı idarə etməsinə və təkrar enişlər zamanı yaranan gərginliklərə tab gətirməsinə imkan verir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, təyyarənin yerə enməsi zamanı gördüyümüz bir neçə saniyəlik prosesin arxasında illərlə aparılan mühəndislik hesablamaları dayanır. Təkər çox qısa müddətdə yüksək sürətə uyğunlaşmalı, böyük yükü daşımalı, sürtünmədən yaranan istiliyə davam gətirməli və bütün bunları dəfələrlə təkrarlamalıdır.Üstəlik, təyyarə təkərləri fasiləsiz avtomobil təkərləri kimi işləmək üçün nəzərdə tutulmur. Onlar əsasən qalxma və enmə kimi qısa, lakin son dərəcə ağır yüklənmələrin olduğu mərhələlər üçün hazırlanır. Goodyear da aviasiya təkərlərinin “intermittent use”, yəni fasiləli istifadə üçün nəzərdə tutulduğunu və yüksək yük-yüksək sürət kombinasiyasının onların iş şəraitini xüsusilə ağırlaşdırdığını qeyd edir.
Beləliklə, uçuş-enmə zolağına saniyələr ərzində toxunan və yüksək sürətlə hərəkət edən nəhəng təyyarənin təkərlərinin partlamadan bu yükə tab gətirməsi təsadüf deyil. Bunun arxasında xüsusi rezin qarışıqları, yüksək möhkəmlikli kordlar, düzgün təzyiq, çoxqatlı konstruksiya və ciddi texniki nəzarət dayanır.Bəlkə də növbəti dəfə təyyarə eniş edərkən təkərlərdən qalxan tüstünü gördükdə bunu sadəcə “təkər yanır” kimi düşünməyəcəksiniz. O bir neçə saniyə ərzində gördüyünüz hadisə əslində yüksək sürət, sürtünmə, istilik, təzyiq və mürəkkəb mühəndislik hesablamalarının bir araya gəldiyi möhtəşəm bir prosesdir.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Təbiətin nəhəng primatları: Qorillər haqqında maraqlı faktlar
Güclü bədən quruluşu, inkişaf etmiş sosial davranışları və insanlarla genetik yaxınlığı ilə seçilən qorillər heyvanlar aləminin ən maraqlı canlılarından hesab olunur. Dünyanın ən iri primatları arasında yer alan bu heyvanlar zahirən qorxuducu görünsələr də, əsasən ailə qrupları şəklində yaşayır və sosial münasibətlərə böyük əhəmiyyət verirlər. Onların insanlarla genetik oxşarlığı, qeyri-adi fiziki gücü və balalarına göstərdikləri qayğı alimlərin diqqətini uzun illərdir cəlb edir.Citypost.az xəbər verir ki, qorillər insanlarla ən yaxın qohumluğu olan primatlar sırasındadır. Elmi məlumatlara əsasən, insanlarla qorillərin DNT-si təxminən 98 faizdən çox oxşarlıq göstərir. Bu göstərici müqayisənin hansı üsulla aparılmasından asılı olaraq dəyişə bilər. Genetik yaxınlıq onların təkamül tarixində...
26 Oktyabr 2026, 11:00
Quşları belə ovlaya bilən Qoliaf tarantulası nə qədər təhlükəlidir?
Təbiətdə ölçüsü və görünüşü ilə insanlarda həm maraq, həm də qorxu yaradan canlılar az deyil. Onların arasında Qoliaf tarantulası xüsusi yer tutur. Nəhəng bədən quruluşu, güclü ayaqları və qeyri-adi müdafiə davranışı ilə seçilən bu hörümçək dünyanın ən böyük hörümçək növlərindən biri hesab olunur. Onun bəzi fərdlərinin ayaqları arasındakı məsafə 30 santimetrə çata bilir. Əsasən həşəratlarla qidalansa da, ov imkanları bununla məhdudlaşmır.Citypost.az xəbər verir ki, Qoliaf tarantulası (Theraphosa cinsinə aid növlər) Cənubi Amerikanın tropik meşələrində yaşayan iri hörümçəklərdəndir. Xüsusilə Qoliaf quşyeyən tarantulası kimi tanınan növ nəhəng ölçüləri ilə diqqət çəkir. Bu hörümçəklər əsasən rütubətli tropik meşələrdə, torpaqda qazdıqları yuvalarda və ya...
26 Oktyabr 2026, 10:00
Dünyanın uça bilməyən ən ağır tutuquşusu: Kakaponun qeyri-adi xüsusiyyətləri
Təbiətdəki ən maraqlı quş növlərindən biri olan kakapo öz qeyri-adi xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir. Digər tutuquşulardan fərqli olaraq uça bilməyən bu quş dünyanın ən ağır tutuquşusu hesab olunur. Gecə həyat tərzi sürməsi, təhlükə zamanı bəzən hərəkətsiz qalması və özünəməxsus qoxusu ilə seçilən kakapo bu gün nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən nadir quş növləri sırasındadır.Citypost.az xəbər verir ki, Yeni Zelandiyaya məxsus kakapo (*Strigops habroptilus*) dünyada uça bilməyən yeganə tutuquşu növü kimi tanınır. Bu quşun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri bədən çəkisinin digər tutuquşularla müqayisədə xeyli ağır olmasıdır. Yetkin kakapoların çəkisi təxminən 2-4 kiloqrama çata bilər. Bu göstərici onların uçuş qabiliyyətinin olmaması ilə...
26 Oktyabr 2026, 09:00
Bəzi qoxular bizi illər əvvələ necə qaytarır?
Bəzən təzə bişmiş peçenyenin qoxusu insanı qəfil uşaqlıq illərinə aparır. Bir anlıq özümüzü nənəmizin mətbəxində hiss edir, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri, həmin dövrün insanlarını və duyğularını sanki yenidən yaşayırıq. Maraqlıdır ki, adi bir görüntü və ya səs bizə keçmişi xatırlatsa da, bəzi qoxular daha güclü emosional təsir yarada bilir. Elmdə qoxuların keçmiş xatirələri və onlarla əlaqəli hissləri oyatması Prust effekti adlandırılır.Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin adı fransız yazıçısı Marsel Prustun əsəri ilə əlaqələndirilir. Yazıçının “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanında çaya batırılmış madlen peçenyesinin dadı və qoxusu qəhrəmanda uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Bu epizod sonradan müəyyən qoxuların insanı gözlənilmədən keçmişə qaytarmasını ifadə...
23 Oktyabr 2026, 11:40
Yuxularımızı niyə oyanan kimi unuduruq? – Beynimizdə baş verən maraqlı proses
Dünən gecə hansı yuxunu gördüyünüzü xatırlayırsınızmı? Bəlkə yuxuda uçurdunuz, bəlkə də rəhbəriniz pişiyə çevrilmişdi. Yuxu zamanı baş verən hadisələr bəzən son dərəcə real və canlı görünür. Ancaq səhər gözümüzü açan kimi həmin görüntülərin böyük hissəsi yaddaşımızdan silinir. Bəs hər gecə saatlarla yuxu gördüyümüz halda, onları niyə xatırlamaq bu qədər çətindir?Citypost.az-ın məlumatına görə, əslində, yuxular yuxu prosesinin mühüm hissələrindən biridir. İnsan yatarkən beyin fəaliyyətini tam dayandırmır. Əksinə, yuxunun müxtəlif mərhələlərində beyin aktiv şəkildə işləyir, xatirələri emal edir, emosiyaları tənzimləyir və bəzən reallıqla əlaqəsi olmayan, qəribə hadisələrdən ibarət süjetlər yaradır. Bu hadisələr yuxu zamanı inandırıcı görünə bilər, lakin oyandıqdan sonra onların ardıcıllığını...
23 Oktyabr 2026, 10:40
Yupiter Yer kürəsini asteroidlərdən necə qoruyur?
Kosmik fəza ilk baxışdan sakit və sabit görünsə də, əslində orada saysız-hesabsız qaya parçası, asteroid və kometa hərəkət edir. Bəs belə olduqda Yer kürəsinə niyə tez-tez iri göy cisimləri düşmür? Məlumata görə, bunun əsas səbəblərindən biri Günəş sisteminin ən böyük planeti olan Yupiterlə bağlıdır. Alimlərin izahına görə, bu nəhəng planet Yer üçün bir növ təbii qalxan rolunu oynayır.Citypost.az xəbər verir ki, əvvəlcə onu qeyd etmək lazımdır ki, Yer kürəsinə göy cisimlərinin düşməsi nadir hadisə deyil. Məlumata görə, hər il planetimizə minlərlə kiçik göktaşı düşür. Bunların əksəriyyəti ölçüsünə görə kiçik olduğundan atmosferdə yanır, yaxud yerə çatsa da ciddi ziyan vurmur. Lakin...
22 Oktyabr 2026, 10:30
