Həşəratlar olmasaydı, nə baş verərdi? 

Gündəlik həyatda çoxumuz həşəratları heç də sevimli canlılar hesab etmirik. Onları gördükdə uzaqlaşır, bəzən qorxur, bəzən isə zərərli hesab edərək məhv etməyə çalışırıq. Amma təbiətdə bizim xoşlamadığımız və çox vaxt əhəmiyyət vermədiyimiz bu kiçik canlıların oynadığı rol düşündüyümüzdən qat-qat böyükdür. Həşəratlar yox olsaydı, bunun nəticəsi yalnız onların özlərinin yoxa çıxması ilə məhdudlaşmazdı. Bitkilərin çoxalmasından qida zəncirinə, torpağın münbitliyindən üzvi maddələrin parçalanmasına qədər bir çox təbii proses ciddi şəkildə pozulardı.

Citypost.az xəbər verir ki, həşəratların ən mühüm funksiyalarından biri bitkilərin tozlanmasına kömək etmələridir. Arılar, kəpənəklər, güvələr, böcəklər, eşşəkarıları və hətta bəzi milçək növləri çiçəklər arasında tozcuqları daşıyaraq bitkilərin çoxalmasına şərait yaradır. FAO-nun məlumatına görə, çiçəkli bitkilərin təxminən 90 faizi müəyyən dərəcədə heyvanlarla tozlanır və bu prosesdə əsas rol həşəratların payına düşür. Qida bitkilərinin də təxminən 75 faizi ən azı müəyyən dərəcədə tozlandırıcılardan asılıdır. Bu o demək deyil ki, həşəratlar olmasa, dünyada heç bir meyvə və tərəvəz yetişməyəcək. Küləklə, su ilə və ya öz-özünə tozlanan çoxsaylı bitkilər də var. Məsələn, bəzi taxıl bitkilərinin çoxalması həşərat tozlanmasından asılı deyil. Lakin xüsusilə bir çox meyvə, tərəvəz, qoz-fındıq və toxum məhsullarında tozlandırıcıların fəaliyyəti məhsuldarlıq və keyfiyyət üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatında da heyvan tozlandırıcılarının dünya üzrə çiçəkli bitkilərin təxminən dörddə üçünün çoxalmasında rol oynadığı qeyd edilir.

Təsəvvür edin ki, səhər süfrəsində alma, çiyələk, badam və ya müxtəlif meyvələri görürsünüz. Bu məhsulların ərsəyə gəlməsində torpaq, su, günəş işığı və fermer əməyindən başqa, gözlə görünməyən bir xidmət də var: tozlanma. Kiçik bir arının və ya başqa tozlandırıcı həşəratın bir çiçəkdən digərinə uçması nəticəsində bitkinin erkək orqanından çıxan tozcuqlar dişi orqana çatır və mayalanma prosesi baş verir. Daha sonra toxum və meyvə formalaşa bilir. Həşəratların rolu yalnız bitkilərin çoxalması ilə də bitmir. Onlar qida zəncirinin mühüm halqalarından biridir. Bir çox quş, qurbağa, kərtənkələ, balıq, yarasa və digər heyvanlar həşəratlarla qidalanır. Həşəratların sayında kəskin azalma həmin canlıların qida mənbəyinin azalmasına, bunun isə daha yuxarı qida səviyyələrinə təsir göstərməsinə səbəb ola bilər. Beləliklə, kiçik bir canlının azalması bütöv ekosistemdə bir-biri ilə əlaqəli dəyişikliklər yarada bilər.

Məsələn, sadə bir qida zəncirini təsəvvür etmək mümkündür: bitkilər üzvi maddə yaradır, bəzi həşəratlar həmin bitkilərlə qidalanır, quşlar və digər heyvanlar isə həmin həşəratları yeyir. Daha sonra bu canlılar qida zəncirinin digər halqalarında iştirak edir. Həşəratları həmin sistemdən tamamilə çıxardıqda isə bir çox heyvan üçün vacib qida mənbəyi yox olur. Bu səbəbdən həşəratların ekosistemdəki əhəmiyyətini yalnız insanın birbaşa istifadə etdiyi məhsullarla ölçmək düzgün deyil. Həşəratların daha bir mühüm xidməti parçalanma proseslərində iştirak etmələridir. Təbiətdə yarpaqlar, ölmüş bitki hissələri və heyvan qalıqları daim parçalanır və onların tərkibindəki maddələr yenidən ekosistemə qaytarılır. Bu prosesdə yalnız həşəratlar deyil, bakteriyalar, göbələklər və digər orqanizmlər də iştirak edir. Yəni “həşəratlar olmasa, bütün ölü canlılar olduğu kimi qalacaq” demək düzgün olmaz. Lakin bir çox həşərat və onların sürfələri bu parçalanma və maddələr dövranında mühüm rol oynayır.

Bəzi həşəratlar ölü üzvi maddələri və heyvan qalıqlarını parçalayaraq onların daha kiçik hissələrə ayrılmasına kömək edir. Bu fəaliyyət torpaqda qida maddələrinin dövranını sürətləndirir və digər orqanizmlərin həmin maddələrdən istifadə etməsinə şərait yaradır. Beləliklə, təbiətdə “tullantı” kimi gördüyümüz bir çox şey əslində ekosistemin növbəti mərhələsi üçün xammala çevrilir.Həşəratların başqa bir əhəmiyyətli funksiyası da bəzi zərərvericilərin sayını təbii şəkildə azaltmalarıdır. Yırtıcı böcəklər, eşşəkarıları və digər həşəratlar kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən müxtəlif canlılarla qidalana bilir. Buna görə də bütün həşəratları yalnız “zərərli canlılar” kimi qəbul etmək düzgün deyil. Əksinə, bəzi həşəratlar kənd təsərrüfatında təbii bioloji mübarizənin bir hissəsini təşkil edir.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Əlbəttə, həşəratların hamısı insan üçün faydalı deyil. Bəzi növlər kənd təsərrüfatı məhsullarına ciddi zərər vura, xəstəliklərin yayılmasında iştirak edə və insan sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər. Buna görə məqsəd bütün həşəratların qorunması və ya onların yaratdığı problemlərin görməzlikdən gəlinməsi deyil. Əsas məsələ ekosistemlərdə mühüm rol oynayan növlərin və onların yaşayış mühitlərinin qorunmasıdır.Ən maraqlısı isə budur ki, insan həşəratların fəaliyyətini çox vaxt yalnız onlar yox olduqda hiss edə bilər. Arının çiçəkdən-çiçəyə uçması bizə adi görünür. Torpağın altında yaşayan həşəratların üzvi maddələri parçalaması diqqətimizi çəkmir. Quşların həşəratlarla qidalanması isə gündəlik həyatımızda demək olar ki, görünməzdir. Amma bütün bu proseslər birlikdə işləyərək ekosistemin tarazlığını qoruyur.

Deməli, bizi iyrəndirən, qorxudan və ya sadəcə narahat edən kiçik bir həşərat belə təbiətdə öz funksiyasını yerinə yetirə bilər. Onların hamısının eyni dərəcədə vacib olduğunu demək düzgün olmasa da, həşəratların böyük müxtəlifliyi ekosistemlər üçün çoxsaylı xidmətlər təmin edir. Tozlanma, qida zənciri, parçalanma, maddələr dövranı və təbii bioloji mübarizə bu xidmətlərin yalnız bir hissəsidir.Əslində təbiətdə heç bir canlıya yalnız bizim üçün xoş və ya xoşagəlməz olması baxımından qiymət vermək olmaz. Bəzən gözümüzə əhəmiyyətsiz görünən bir canlı bütöv ekosistemin işləməsində mühüm halqa ola bilər. Həşəratlar da bunun ən aydın nümunələrindən biridir. Onlar olmasaydı, həyat tamamilə dayanmazdı, amma təbiətdə və kənd təsərrüfatında ciddi dəyişikliklər baş verər, bir çox bitkinin çoxalması, çoxsaylı heyvanların qidalanması və üzvi maddələrin dövranı əhəmiyyətli dərəcədə pozulardı.Ona görə növbəti dəfə qarşınıza çıxan kiçik bir həşəratı görəndə onu yalnız “zərərli canlı” kimi düşünməyə tələsməyin. Bəlkə də həmin kiçik canlı bizim heç hiss etmədiyimiz böyük bir təbii prosesin vacib hissəsidir.

Yeganə