Yuxularımız təsadüfidirmi? Alimlərdən maraqlı izah

Hər gecə yuxuya getdiyimiz zaman zehnimiz bizi bəzən reallıqdan daha qəribə görünən hadisələrin içinə aparır. Bir anda özümüzü uşaqlığımızda, başqa bir şəhərdə, tanımadığımız insanların arasında və ya fizika qanunlarının belə işləmədiyi bir dünyada görə bilirik. Ən maraqlısı isə odur ki, yuxu zamanı baş verən ən qeyri-adi hadisələr belə bizə tamamilə normal görünə bilər. Bəs insan beyni niyə yuxu görür? Biz yatarkən beynimizdə hansı proseslər baş verir?

Citypost.az xəbər verir ki, alimlər uzun illərdir bu sualların cavabını araşdırırlar. Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, yuxu zamanı beyin fəaliyyətini tamamilə dayandırmır. Əksinə, yuxunun müəyyən mərhələlərində beynin bəzi sahələri olduqca aktiv olur. Yaddaşın möhkəmlənməsi, emosiyaların emalı və öyrənilən məlumatların sistemləşdirilməsi kimi mühüm proseslər də yuxu ilə əlaqəlidir.Yuxuların ən canlı və qəribə olduğu mərhələlərdən biri REM yuxusudur. Bu mərhələnin adı ingiliscə “Rapid Eye Movement” ifadəsindən götürülüb və sürətli göz hərəkətləri mənasını verir. REM mərhələsində gözlər bağlı olsa da, göz almaları sürətlə hərəkət edə bilir. Beynin elektrik fəaliyyəti isə bəzi xüsusiyyətlərinə görə oyaqlıq dövrünə bənzəyir.

Məhz bu mərhələdə çox canlı, emosional və hadisələrlə zəngin yuxular görmək mümkündür. Bununla belə, yuxular yalnız REM mərhələsində yaranmır. İnsan yuxunun digər mərhələlərində də yuxu görə bilər.Yuxu zamanı beynin emosiyalarla əlaqəli strukturlarından biri olan amiqdala, eləcə də yaddaş proseslərində iştirak edən sahələr fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, planlaşdırma, məntiqi qiymətləndirmə və davranışa nəzarətlə əlaqəli prefrontal korteksin fəaliyyəti yuxunun bəzi mərhələlərində dəyişir. Bu dəyişikliklər yuxulardakı hadisələrin niyə bəzən məntiqsiz, qəribə və bir-biri ilə əlaqəsiz göründüyünü izah etməyə kömək edir.Məsələn, yuxuda eyni anda həm uşaqlıq evinizdə, həm də tanımadığınız bir ölkədə ola bilərsiniz. Qarşınızdakı insan bir anda başqa birinə çevrilə, yaxud bir neçə saniyə əvvəl baş vermiş hadisə ilə heç bir əlaqəsi olmayan yeni vəziyyət yarana bilər. Oyaq vaxtı bu cür hadisələrə şübhə ilə yanaşardınız. Ancaq yuxuda bütün bunları təbii qəbul edə bilərsiniz.Bunun səbəblərindən biri yuxu zamanı beynin məlumatları emal etmə tərzinin oyaqlıq vəziyyətindən fərqlənməsidir. Lakin bunu yalnız məntiqə cavabdeh olan beynin bir hissəsinin “yatması” ilə izah etmək düzgün olmaz. Yuxu mürəkkəb prosesdir və onun müxtəlif mərhələlərində beynin bir çox sahəsinin fəaliyyəti dəyişir.

Bəs yuxuların əsas məqsədi nədir?

Bu suala elm hələ tam və yekdil cavab verməyib. Bununla belə, yuxuların funksiyasını izah etməyə çalışan bir neçə maraqlı nəzəriyyə mövcuddur.Bəzi tədqiqatçılar yuxuların təhlükəli vəziyyətləri zehində canlandırmaqla insanı mümkün çətinliklərə hazırlaya biləcəyini irəli sürürlər. Bu yanaşma bəzən “təhlükə simulyasiyası nəzəriyyəsi” adlandırılır. Nəzəriyyəyə görə, yuxuda təqib olunmaq, təhlükədən qaçmaq və ya çətin vəziyyətdən çıxış yolu axtarmaq kimi ssenarilər beynin təhlükələrlə bağlı məlumatları işləməsi ilə əlaqəli ola bilər.Məsələn, yuxuda təhlükəli bir vəziyyətlə qarşılaşdığınızı, qaçmağa çalışdığınızı və ya çıxış yolu axtardığınızı görə bilərsiniz. Belə yuxular bəzən gündəlik həyatda yaşadığınız stress və narahatlıqlarla əlaqəli olur. Ancaq bu, hər yuxunun mütləq insanı təhlükələrə hazırlamaq üçün yarandığı demək deyil. Bu nəzəriyyə maraqlı elmi izahlardan biridir, lakin yuxuların bütün səbəblərini əhatə etmir.

Digər mühüm istiqamət yuxuların emosiyaların emalındakı mümkün roludur. Gün ərzində insan müxtəlif hisslər yaşayır: sevinc, qorxu, həyəcan, kədər, qəzəb və narahatlıq. Bəzi tədqiqatçılar yuxunun emosional təcrübələrin yenidən işlənməsində iştirak edə biləcəyini düşünürlər.Məsələn, gün ərzində sizi narahat edən bir hadisə gecə gördüyünüz yuxuda başqa formada ortaya çıxa bilər. Bəzən keçmişdə yaşadığınız bir hadisəni xatırlayır, bəzən isə gündəlik həyatınızda heç vaxt qarşılaşmadığınız qəribə vəziyyətlər görürsünüz. Bu yuxuların emosional yaddaşla əlaqəsi ola bilər, lakin hər yuxunun konkret psixoloji mənası olduğunu düşünmək üçün kifayət qədər elmi əsas yoxdur.Yuxunun daha yaxşı araşdırılmış funksiyalarından biri isə yaddaş və öyrənmə ilə əlaqəsidir. İnsan yeni məlumat əldə etdikdə həmin məlumatın bir hissəsi qısa müddət ərzində yadda saxlanılır. Yuxu zamanı beyin bəzi məlumatların möhkəmlənməsində, əvvəlki biliklərlə əlaqələndirilməsində və yaddaş izlərinin yenidən təşkilində iştirak edir.Bu proses yaddaşın möhkəmlənməsi adlanır. Yuxu zamanı beyin gün ərzində öyrəndiyimiz məlumatların hamısını sadəcə bir-bir təkrarlamır. Bunun əvəzinə müxtəlif yaddaş sistemlərində məlumatların saxlanması və əlaqələndirilməsi ilə bağlı proseslər baş verir. Həm REM, həm də qeyri-REM yuxusu bu proseslərdə rol oynaya bilər.

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məsələn, imtahana hazırlaşan bir insan gecə kifayət qədər yatdıqda öyrəndiyi məlumatları daha yaxşı xatırlaya bilər. Eyni şəkildə, yeni bir bacarıq üzərində çalışan şəxsin yuxusu həmin bacarığın möhkəmlənməsinə kömək edə bilər. Bununla belə, nəticələr öyrənilən məlumatın növündən və digər amillərdən asılıdır.,Bəs beyin lazımsız məlumatları silirmi? Bu məsələyə bir qədər ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Yuxu zamanı yaddaş sistemlərində müxtəlif dəyişikliklər baş verir, bəzi əlaqələr güclənir, digərləri isə yenidən tənzimlənə bilər. Lakin beynin hər gecə bütün lazımsız məlumatları seçərək sildiyini söyləmək elmi baxımdan həddindən artıq sadələşdirilmiş izahdır.Maraqlı məqam odur ki, insan yuxularının hamısını xatırlamır. Bəzən yuxudan oyandıqdan dərhal sonra gördüyümüz hadisələri aydın şəkildə xatırlayırıq, bir neçə dəqiqə keçdikdən sonra isə həmin görüntülər yaddaşımızdan silinməyə başlayır. Bəzi gecələr isə yuxu gördüyümüzü belə xatırlamırıq. Bu, mütləq həmin gecə yuxu görmədiyimiz demək deyil. Yuxuların xatırlanması oyanma vaxtı, yuxunun mərhələsi, diqqət və yaddaş kimi amillərdən asılıdır. İnsan yuxunun müəyyən mərhələsində oyandıqda yuxusunu daha asan xatırlaya bilər.

Alimlər həmçinin yuxunun yaradıcılıqla əlaqəsini də araşdırırlar. Yuxu zamanı fərqli xatirələr, təsvirlər və emosiyalar qeyri-adi şəkildə birləşə bilər. Bu, bəzən yeni ideyaların yaranmasına və problemlərə başqa tərəfdən baxmağa kömək edə bilər. Bununla belə, yaradıcılığın yalnız yuxular nəticəsində inkişaf etdiyini demək olmaz. Yuxunun özü, istirahət və yaddaş prosesləri bir-biri ilə mürəkkəb şəkildə əlaqəlidir.Bütün bunlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, yuxu sadəcə şüurun söndüyü passiv vəziyyət deyil. İnsan yatarkən beyin fəaliyyətini davam etdirir, yaddaşla əlaqəli proseslərdə iştirak edir, emosional təcrübələri emal edir və müxtəlif sinir sistemlərinin fəaliyyətini tənzimləyir. Yuxular isə bu mürəkkəb proseslərin bir hissəsi kimi meydana çıxır.

Bununla belə, yuxu görməyin dəqiq funksiyası barədə elmdə hələ açıq suallar qalır. Yuxuların insanı təhlükələrə hazırlaması, emosional tarazlığa kömək etməsi və ya yaddaşın təşkili ilə bağlı olması barədə nəzəriyyələr mövcuddur, lakin bunların heç biri bütün yuxuları tam şəkildə izah etmir.Bəlkə də yuxuların ən maraqlı tərəfi budur: siz gecə gözlərinizi yumub istirahət etdiyinizi düşünərkən beyniniz yaddaş, emosiyalar və öyrənmə ilə əlaqəli prosesləri davam etdirir.

Yusif