Okeanın dərinliklərində nələr gizlənir? Günəş işığı olmayan yerdə həyat necə mövcuddur?

Biz okeana baxanda sadəcə nəhəng su kütləsi görürük. Lakin suyun səthindən yüzlərlə, hətta minlərlə metr aşağıda tamamilə fərqli bir dünya başlayır. Bu, insanın araşdırmaqda çətinlik çəkdiyi, qaranlığın hökm sürdüyü, təzyiqin inanılmaz dərəcədə artdığı və elm adamlarını hələ də təəccübləndirən sirli bir aləmdir.

Citypost.az xəbər verir ki okeanın dərinliyinə doğru hərəkət edən zaman ilk metrlərdə günəş işığı hələ suya nüfuz edir. Lakin aşağı endikcə işıq getdikcə zəifləyir. Təxminən 200 metr dərinlikdən sonra günəş işığının miqdarı kəskin azalır, təxminən 1000 metr və daha aşağıda isə fotosintez üçün kifayət qədər günəş işığı qalmır. Burada daimi qaranlıq hökm sürür.Dərinliyə endikcə temperatur da, adətən, azalır. Okeanın dərin sularının böyük hissəsində temperatur bir neçə dərəcə ətrafında olur. Bununla yanaşı, suyun təzyiqi hər 10 metr dərinlikdə təxminən bir atmosfer artır. Bu o deməkdir ki, okeanın minlərlə metr dərinliyində canlılar səthdəki təzyiqdən yüzlərlə dəfə artıq təzyiqə uyğunlaşmalı olurlar.

Dünyanın ən dərin okean nöqtəsi Sakit okeanda yerləşən Mariana çökəkliyinin Challenger Deep hissəsidir. Onun dərinliyi təxminən 11 kilometrdir. Bu rəqəmin nə qədər böyük olduğunu təsəvvür etmək üçün Everest dağını düşünün. Dünyanın ən hündür zirvəsi olan Everestin hündürlüyü təxminən 8,8 kilometrdir. Əgər onu Challenger Deep-ə yerləşdirsəydik, zirvəsi belə okean suyunun altında qalardı. Üstəlik, zirvə ilə suyun səthi arasında təxminən iki kilometrdən çox məsafə olardı. Amma okeanın ən təəccüblü xüsusiyyəti yalnız onun dərinliyi və təzyiqi deyil. Əsl maraq burada yaşayan canlılarla başlayır.

Günəş işığının çatmadığı bu qaranlıq dünyada bəzi canlılar öz bədənlərində işıq yarada bilirlər. Bu hadisə biolüminessensiya adlanır. Müxtəlif kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yaranan işıq canlılara ovlarını cəlb etmək, düşmənlərindən qorunmaq və ya öz növünün digər nümayəndələri ilə əlaqə saxlamaq üçün kömək edə bilər. İnsan ətrafı tamamilə qaranlıqdır və qəfildən suyun içində mavi və ya yaşıl işıqlar parıldamağa başlayır. Bəzi meduzalar, kalmarlar, balıqlar və digər dəniz canlıları məhz belə işıq yarada bilir. Onların bəziləri işıq saçan xüsusi orqanlara malikdir, digərləri isə bu qabiliyyətə sahib mikroorqanizmlərlə qarşılıqlı əlaqədə olur.

Dərin okean canlılarının görünüşü də insanı heyrətləndirir. Bəzilərinin böyük gözləri zəif işığı tutmağa uyğunlaşıb, digərləri isə demək olar ki, kor şəraitdə yaşamağa uyğunlaşıblar. Uzun dişlər, geniş ağızlar, şəffaf bədənlər və qeyri-adi formalar bu canlıların yaşadıqları mühitin nəticəsidir. Onların çoxu yüksək təzyiqə, qida çatışmazlığına və aşağı temperatura uyğunlaşaraq sağ qalır.

Bəs günəş işığı olmadan həyat necə mövcud ola bilər?

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda Türkiyə ilə bağlı nə DÜŞÜNÜRLƏR? -SİYASİ ŞƏRH  

Kamran Əliyev Misir Mərdanovun kürəkənini prokuror təyin etdi

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Okeanın dibindəki ən maraqlı ekosistemlərdən biri hidrotermal bacaların ətrafında yerləşir. Bunlar okean dibindəki çat və yarıqlardan isti, minerallarla zəngin suyun xaric olduğu geoloji strukturlardır. Dəniz suyu Yer qabığının dərinliklərinə nüfuz edir, isti süxurlarla qarşılıqlı təsirdə olur və müxtəlif kimyəvi maddələrlə zənginləşərək yenidən okeana qayıdır. Bəzi hidrotermal bacalardan çıxan suyun temperaturu 300–400 dərəcəyə çata bilər. Maraqlıdır ki, böyük təzyiq səbəbindən bu su həmin şəraitdə dərhal qaynamır. Bacaların ətrafında yaranan mineral çöküntülər bəzən tüstü çıxaran bacalara bənzəyir. Buna görə də onlar arasında qara və ağ tüstü bacaları kimi tanınan növlər var.

Lakin bu yerlərin əsas möcüzəsi onların geoloji quruluşu deyil, burada mövcud olan həyatdır. Günəş işığı olmadığı üçün bu ekosistemlərdə qida zəncirinin əsasını fotosintez deyil, kimyəvi enerji hesabına üzvi maddələrin yaradılması — kimyosintez təşkil edə bilər.Bəzi bakteriyalar hidrotermal bacalardan çıxan hidrogen-sulfid kimi kimyəvi maddələrdən enerji əldə edirlər. Daha sonra bu mikroorqanizmlər digər canlılar üçün qida mənbəyinə çevrilirlər. Beləliklə, günəş işığının çatmadığı ərazilərdə də mürəkkəb ekosistemlər yarana bilir. Bu ekosistemlərdə nəhəng boruşəkilli qurdlar, xərçəngkimilər, molyusklar və müxtəlif mikroorqanizmlər yaşayır. Bəzi canlılar bakteriyalarla qarşılıqlı əlaqədə olur və onların istehsal etdiyi qida maddələrindən faydalanırlar. Bu, həyatın müxtəlif enerji mənbələrindən istifadə edərək necə inkişaf edə bildiyinin ən maraqlı nümunələrindən biridir.

Okeanın dərinliklərində həyatın mövcudluğu alimləri başqa bir mühüm sual üzərində də düşündürür: Yer kürəsində həyat belə ekstremal şəraitdə mövcud ola bilirsə, başqa planetlərdə və onların peyklərində də oxşar həyat formaları yarana bilərmi? Məsələn, Yupiterin peyki Avropa və Saturnun peyki Enseladın buz örtüyünün altında maye su okeanlarının mövcud olduğuna dair güclü elmi sübutlar var. Alimlər həmin okeanlarda həyat üçün zəruri şəraitin olub-olmadığını araşdırırlar. Hələlik orada həyatın mövcudluğu təsdiqlənməyib. Bununla belə, Yer kürəsindəki hidrotermal ekosistemlər həmin uzaq dünyalarda həyat axtarışı üçün mühüm elmi nümunə hesab olunur.

Okeanın dərinlikləri hələ də Yer kürəsinin ən az öyrənilmiş mühitlərindən biridir. Müasir texnologiyalar bu ərazilərə enməyə və yeni növlər aşkar etməyə imkan versə də, nəhəng sualtı dünyanın böyük hissəsi haqqında məlumatlarımız məhduddur. Bəlkə də okeanın qaranlıq dərinliklərində hələ kəşf edilməmiş canlılar, qeyri-adi ekosistemlər və elmi təsəvvürlərimizi dəyişdirə biləcək yeni sirlər gizlənir. Bir şey isə dəqiqdir: günəş işığının olmadığı yerdə belə həyat özünə yol tapa bilir.

Yeganə