Paşinyanın siyasi hesabı və Cənubi Qafqazda sülhün real sınağı

Ermənistan parlamentinin ABŞ-la TRIPP layihəsi üzrə çərçivə sazişini 63 lehinə, 32 əleyhinə səslə ratifikasiya etməsi Cənubi Qafqazda nəqliyyat kommunikasiyalarının gələcəyi baxımından diqqətəlayiq hadisədir. Ancaq bu qərarın əhəmiyyətini yalnız bir sazişin parlamentdə qəbul olunması ilə ölçmək düzgün olmazdı. Məsələnin arxasında Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının yaradılması, Ermənistanın regional proseslərdə tutacağı yer, ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı iştirakı və İrəvanda daxili siyasi qüvvələr nisbəti kimi bir-biri ilə bağlı amillər dayanır.

TRIPP — “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” — barədə müzakirələr uzun müddət siyasi bəyanatlar və qarşılıqlı narahatlıqlar ətrafında aparılıb. İndi isə Ermənistan parlamentinin qərarı layihənin həyata keçirilməsi üçün hüquqi çərçivənin formalaşdırılmasında yeni mərhələ açır. Bununla belə, ratifikasiya ilə real fəaliyyət arasında fərq var: marşrutun necə qurulacağı, keçid mexanizmlərinin necə işləyəcəyi və tərəflərin üzərinə götürdüyü öhdəliklərin praktikada necə yerinə yetiriləcəyi hələ də əsas məsələlər olaraq qalır.

Baş nazir Nikol Paşinyan TRIPP-i və daha geniş mənada regional sülh gündəliyini Ermənistanın gələcəyi ilə əlaqələndirir. Onun hökuməti ölkənin uzun illər davam edən qarşıdurmadan çıxaraq iqtisadi əlaqələrini genişləndirməsinin və yeni tranzit imkanlarından yararlanmasının vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşma Ermənistan üçün müəyyən iqtisadi imkanlar yarada bilər. Lakin layihənin ölkəyə gətirəcəyi fayda yalnız vədlərlə deyil, onun idarəetmə qaydaları, investisiyaların həcmi, tranzit gəlirləri və real iqtisadi nəticələri ilə ölçüləcək.

Sazişin ratifikasiyası Paşinyan hökumətinə siyasi baxımdan da müəyyən imkan verir. Hakimiyyət qərarı regional əməkdaşlığa doğru atılmış addım kimi təqdim edə və öz xarici siyasət kursunun nəticəsi olduğunu vurğulaya bilər. Eyni zamanda müxalifət üçün bu sənəd hökumətin milli maraqları hansı şərtlərlə müdafiə etdiyi barədə suallar qaldırmaq imkanı yaradır. Parlamentdə 63 deputatın lehinə, 32 deputatın əleyhinə səs verməsi sənədin qəbul olunduğunu göstərir, lakin Ermənistan cəmiyyətində onun ətrafında tam siyasi razılığın mövcudluğunu sübut etmir.

Bu səbəbdən ratifikasiya qərarını Paşinyanın daxili siyasi qələbəsi kimi qələmə vermək də, onun üçün qaçılmaz risklərin başlanğıcı saymaq da tələsik olardı. Əsas məsələ hakimiyyətin bu qərardan necə istifadə edəcəyi və layihənin nəticələrinin Ermənistan cəmiyyətinə nə dərəcədə aydın, yoxlanıla bilən şəkildə təqdim olunacağıdır.

Ermənistan hökuməti layihənin ölkənin suverenliyi və yurisdiksiyası altında həyata keçiriləcəyini bildirir. ABŞ-la imzalanmış çərçivə sazişi TRIPP-in inkişafı üçün birgə şirkət yaradılmasını nəzərdə tutur; sənəddə ABŞ tərəfinin 74 faiz, Ermənistanın isə 26 faiz paya sahib olması planlaşdırılır. İlkin 49 illik müddətin qarşılıqlı razılıqla daha 50 il uzadılması imkanı da nəzərdə tutulur. Bu halda Ermənistanın payının 49 faizə çatdırılması planlaşdırılır.

Bu müddəalar layihənin təkcə nəqliyyat xətti olmadığını, həm də uzunmüddətli idarəetmə və investisiya mexanizmləri ilə bağlı olduğunu göstərir. Ona görə ictimai müzakirə yalnız marşrutun hansı ərazidən keçəcəyinə yönəlməməlidir. Şirkətin qərarvermə mexanizmləri, tərəflərin hüquq və öhdəlikləri, təhlükəsizlik prosedurları, gömrük və sərhəd nəzarətinin təşkili də eyni dərəcədə vacibdir.

Müxalifətin narahatlıqları əsasən bu suallar ətrafında cəmlənir. Hökumət isə Ermənistanın suverenliyinin qorunacağını və layihənin ölkəyə iqtisadi fayda gətirəcəyini bildirir. Bu iki mövqenin siyasi bəyanatlar səviyyəsində qarşı-qarşıya qoyulmasındansa, sazişin konkret müddəaları və onların tətbiqi mexanizmləri əsasında qiymətləndirilməsi daha əsaslı yanaşmadır.

Azərbaycan baxımından TRIPP-in əhəmiyyəti ilk növbədə ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında etibarlı nəqliyyat bağlantısının yaradılması ilə bağlıdır. Belə bir əlaqə yükdaşımalarının istiqamətlərini genişləndirə, regional ticarətə əlavə imkanlar yarada və daha geniş Transxəzər nəqliyyat marşrutunun əhəmiyyətini artıra bilər. Lakin bu nəticələr avtomatik yaranmayacaq. Onlar infrastrukturun qurulmasından, keçid prosedurlarının işlək olmasından və marşrutun kommersiya baxımından səmərəli fəaliyyətindən asılıdır.

Həmçinin oxuyun

Nazirlər Kabinetindən müəllimlərlə BAĞLI QƏRAR

SON DƏQİQƏ! Vəzifədən gedir

Məhkəmədən Ramiz Mehdiyevlə bağlı QƏRAR

Maşın sürən hər kəs BU XƏBƏRİ OXUSUN!

Burada mühüm məqam qarşılıqlılıq prinsipidir. Davamlı regional əməkdaşlıq bir tərəfin gözləntilərinin təmin olunması ilə məhdudlaşmamalıdır. Ermənistanın öz ərazisindən keçən bağlantıdan iqtisadi fayda əldə etməsi, Azərbaycanın isə Naxçıvanla nəqliyyat əlaqəsinin təmin olunması layihənin dayanıqlığı üçün əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, hər iki ölkənin vətəndaşlarının, daşıyıcılarının və biznes subyektlərinin hansı qaydalarla hərəkət edəcəyi aydın olmalıdır. Qaydaların şəffaflığı və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.

Azərbaycan üçün əsas göstərici sənədin qəbul edilməsi ilə kifayətlənmək deyil, marşrutun faktiki açılması və əvvəlcədən razılaşdırılmış şərtlərlə işləməsidir. Siyasi bəyanatların real nəticəyə çevrilməsi də məhz bu mərhələdə görünəcək.

TRIPP-in gələcəyi Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşmasından ayrı təsəvvür edilə bilməz. Nəqliyyat bağlantıları əməkdaşlıq üçün imkan yarada bilər, lakin özlüyündə bütün siyasi ziddiyyətləri həll etmir. Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, yekun sülh sazişi, qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatları və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı məsələlər ayrıca siyasi iradə və praktiki iş tələb edir.

Ermənistanın daxili siyasi mübarizəsi də bu prosesə təsir göstərə bilər. Paşinyan hakimiyyəti sülh gündəliyini ölkənin gələcək inkişafı ilə əlaqələndirir, müxalifət isə hökumətin seçdiyi yolun şərtlərini və nəticələrini sorğulayır. Bu mübahisələrin mövcudluğu özlüyündə sazişin uğursuz olacağı demək deyil. Ancaq uzunmüddətli layihələrin siyasi dəyişikliklərdən asılı qalmaması üçün hüquqi mexanizmlərin aydın, öhdəliklərin isə icra edilə bilən olması vacibdir.

Cənubi Qafqazın gələcəyi təkcə hansı dövlətin hansı beynəlxalq tərəfdaşla yaxınlaşması ilə müəyyənləşməyəcək. Əsas məsələ region ölkələrinin qarşılıqlı maraqlarını praktik əməkdaşlığa çevirə bilməsidir. TRIPP bu baxımdan həm imkan, həm də sınaqdır: imkan ona görə ki, yeni iqtisadi əlaqələr yarada bilər; sınaq ona görə ki, siyasi etimadın konkret qaydalar və işlək infrastruktur üzərində qurulmasını tələb edir.

Ermənistan parlamentinin TRIPP sazişini ratifikasiya etməsi layihənin irəliləməsi üçün mühüm hüquqi addımdır. Bununla belə, bu qərarı nə sülhün tam təminatı, nə də bütün mübahisələrin həlli kimi təqdim etmək olar. Qarşıdakı mərhələdə əsas diqqət razılaşdırılmış mexanizmlərin necə tətbiq ediləcəyinə, nəqliyyat bağlantısının nə vaxt və hansı şərtlərlə fəaliyyətə başlayacağına, həmçinin layihənin region ölkələrinə gətirəcəyi real faydaya yönəlməlidir.

Paşinyan üçün bu qərar siyasi imkan yarada bilər, amma həmin imkanın uzunmüddətli nəticəyə çevrilməsi hökumətin bəyanatlarından daha çox praktiki addımlardan asılı olacaq. Azərbaycan üçün də əsas məsələ eynidir: regional əməkdaşlığın vədi deyil, işləyən bağlantı, yerinə yetirilən öhdəliklər və sülhün möhkəmlənməsinə xidmət edən konkret nəticələr.

TRIPP-in həqiqi əhəmiyyəti məhz onda üzə çıxacaq ki, bu saziş parlamentdə qəbul olunmuş sənəd olaraq qalmasın, Cənubi Qafqazda qarşılıqlı faydaya əsaslanan və etibarlı qaydalarla işləyən nəqliyyat əlaqəsinə çevrilsin.

Şəmsi Qoca