Zəlzələ necə baş verir? Yer səthindəki sarsıntının arxasında nə dayanır?
Maraqlı 27 Oktyabr 2026, 10:30
517
Zəlzələ əslində bizim yer səthində hiss etdiyimiz sarsıntıdan çox əvvəl, Yer kürəsinin dərinliklərində başlayır. Ayağımızın altında sabit və dəyişməz görünən torpaq əslində daim hərəkətdə olan nəhəng geoloji sistemin bir hissəsidir.
Citypost.az xəbər verir ki, Yer qabığı bütöv bir parçadan ibarət deyil. O, tektonik plitələr adlanan nəhəng hissələrə bölünür. Bu plitələr Yer mantiyasının üst hissəsi ilə qarşılıqlı əlaqədə olaraq çox yavaş hərəkət edir. Bəzən bir-birindən uzaqlaşır, bəzən toqquşur, bəzən isə bir-birinin yanından sürüşür. Məhz bu hərəkətlər Yer səthində zəlzələlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə tektonik plitələrin təmas etdiyi ərazilərdə yerləşən qırılma zonalarında, yəni faylarda süxurların hərəkəti bəzən müvəqqəti olaraq dayanır. Plitələr hərəkət etməyə davam etsə də, fayın müəyyən hissələri bir-birinə ilişib qalır. Nəticədə süxurlarda gərginlik tədricən artır.
Bu proses uzun müddət davam edə bilər. Nəhayət, süxurların müqaviməti kifayət etmədikdə, fay boyunca qəfil sürüşmə və ya qırılma baş verir. Həmin anda süxurlarda toplanmış enerji sərbəst buraxılır və seysmik dalğalar şəklində ətrafa yayılır. Bu dalğalar Yer daxilindən keçərək səthə çatdıqda torpağın titrəməsinə səbəb olur. Bizim zəlzələ zamanı hiss etdiyimiz sarsıntı məhz bu prosesin nəticəsidir.
Bəs niyə bəzi zəlzələlər zəif hiss olunur, digərləri isə böyük dağıntılara səbəb olur?
Bunun bir neçə səbəbi var. İlk növbədə, zəlzələnin maqnitudası, yəni mənbəyində ayrılan enerjinin ölçüsü mühüm rol oynayır. Lakin zəlzələnin təsiri təkcə maqnitudadan asılı deyil. Ocağın hansı dərinlikdə yerləşməsi, yaşayış məntəqələrindən nə qədər uzaqda olması və ərazinin geoloji quruluşu da əhəmiyyətlidir.Məsələn, yumşaq və boş torpaq qatları bəzi hallarda seysmik dalğaları gücləndirə bilər. Buna görə də eyni zəlzələ müxtəlif ərazilərdə fərqli gücdə hiss oluna bilər. Binaların keyfiyyəti və tikinti normalarına uyğunluğu da dağıntıların miqyasına ciddi təsir göstərir. Maraqlıdır ki, zəlzələlərin əksəriyyəti tektonik plitələrin hərəkəti ilə əlaqəli olsa da, bəzi zəlzələlər vulkanik fəaliyyət və insan fəaliyyəti nəticəsində də baş verə bilər.
Həmçinin oxuyun
Alimlər seysmik prosesləri öyrənərək zəlzələlərin başvermə ehtimalını və mümkün təsirlərini qiymətləndirə bilirlər. Ancaq konkret zəlzələnin dəqiq vaxtını, yerini və maqnitudasını əvvəlcədən etibarlı şəkildə müəyyənləşdirmək hələ də mümkün deyil.
Qısacası, zəlzələ Yer qabığında toplanan gərginliyin qəfil boşalması və enerjinin seysmik dalğalar şəklində yayılması nəticəsində yaranır. Yer səthində bir neçə saniyə davam edən sarsıntının arxasında isə bəzən illərlə, hətta daha uzun müddət ərzində inkişaf edən geoloji proseslər dayanır.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Okeanın dərinliklərində nələr gizlənir? Günəş işığı olmayan yerdə həyat necə mövcuddur?
Biz okeana baxanda sadəcə nəhəng su kütləsi görürük. Lakin suyun səthindən yüzlərlə, hətta minlərlə metr aşağıda tamamilə fərqli bir dünya başlayır. Bu, insanın araşdırmaqda çətinlik çəkdiyi, qaranlığın hökm sürdüyü, təzyiqin inanılmaz dərəcədə artdığı və elm adamlarını hələ də təəccübləndirən sirli bir aləmdir.Citypost.az xəbər verir ki okeanın dərinliyinə doğru hərəkət edən zaman ilk metrlərdə günəş işığı hələ suya nüfuz edir. Lakin aşağı endikcə işıq getdikcə zəifləyir. Təxminən 200 metr dərinlikdən sonra günəş işığının miqdarı kəskin azalır, təxminən 1000 metr və daha aşağıda isə fotosintez üçün kifayət qədər günəş işığı qalmır. Burada daimi qaranlıq hökm sürür.Dərinliyə endikcə temperatur da, adətən, azalır. Okeanın...
27 Oktyabr 2026, 09:30
İnsan beyni haqqında 5 maraqlı fakt
İnsan beyni bədənin ən mürəkkəb və sirli orqanlarından biridir. O, düşüncələrimizi formalaşdırır, yaddaşımızı idarə edir, hisslərimizi emal edir və bədənimizin fəaliyyətini tənzimləyir. Bəs beynimiz haqqında nə qədər məlumatlıyıq? Citypost.az-ın məlumatına görə, beynin bir gündə neçə fikir yaratdığı, ağrını necə qəbul etdiyi və nə qədər enerji sərf etdiyi barədə maraqlı faktları təqdim edir5-ci yer — Beynimiz gündə minlərlə fikir yaradırİnsan beynində gün ərzində çoxsaylı düşüncələr yaranır. Bəzi məşhur mənbələrdə bir gündə təxminən 70 min fikir yarandığı iddia edilsə də, bu rəqəmi təsdiqləyən vahid elmi ölçmə metodu yoxdur. Düşüncələrin sayı onların necə müəyyənləşdirilməsindən və ölçülməsindən asılıdır. Bununla belə, beynimizin gün ərzində fasiləsiz...
27 Oktyabr 2026, 08:30
Təbiətin nəhəng primatları: Qorillər haqqında maraqlı faktlar
Güclü bədən quruluşu, inkişaf etmiş sosial davranışları və insanlarla genetik yaxınlığı ilə seçilən qorillər heyvanlar aləminin ən maraqlı canlılarından hesab olunur. Dünyanın ən iri primatları arasında yer alan bu heyvanlar zahirən qorxuducu görünsələr də, əsasən ailə qrupları şəklində yaşayır və sosial münasibətlərə böyük əhəmiyyət verirlər. Onların insanlarla genetik oxşarlığı, qeyri-adi fiziki gücü və balalarına göstərdikləri qayğı alimlərin diqqətini uzun illərdir cəlb edir.Citypost.az xəbər verir ki, qorillər insanlarla ən yaxın qohumluğu olan primatlar sırasındadır. Elmi məlumatlara əsasən, insanlarla qorillərin DNT-si təxminən 98 faizdən çox oxşarlıq göstərir. Bu göstərici müqayisənin hansı üsulla aparılmasından asılı olaraq dəyişə bilər. Genetik yaxınlıq onların təkamül tarixində...
26 Oktyabr 2026, 11:00
Quşları belə ovlaya bilən Qoliaf tarantulası nə qədər təhlükəlidir?
Təbiətdə ölçüsü və görünüşü ilə insanlarda həm maraq, həm də qorxu yaradan canlılar az deyil. Onların arasında Qoliaf tarantulası xüsusi yer tutur. Nəhəng bədən quruluşu, güclü ayaqları və qeyri-adi müdafiə davranışı ilə seçilən bu hörümçək dünyanın ən böyük hörümçək növlərindən biri hesab olunur. Onun bəzi fərdlərinin ayaqları arasındakı məsafə 30 santimetrə çata bilir. Əsasən həşəratlarla qidalansa da, ov imkanları bununla məhdudlaşmır.Citypost.az xəbər verir ki, Qoliaf tarantulası (Theraphosa cinsinə aid növlər) Cənubi Amerikanın tropik meşələrində yaşayan iri hörümçəklərdəndir. Xüsusilə Qoliaf quşyeyən tarantulası kimi tanınan növ nəhəng ölçüləri ilə diqqət çəkir. Bu hörümçəklər əsasən rütubətli tropik meşələrdə, torpaqda qazdıqları yuvalarda və ya...
26 Oktyabr 2026, 10:00
Dünyanın uça bilməyən ən ağır tutuquşusu: Kakaponun qeyri-adi xüsusiyyətləri
Təbiətdəki ən maraqlı quş növlərindən biri olan kakapo öz qeyri-adi xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir. Digər tutuquşulardan fərqli olaraq uça bilməyən bu quş dünyanın ən ağır tutuquşusu hesab olunur. Gecə həyat tərzi sürməsi, təhlükə zamanı bəzən hərəkətsiz qalması və özünəməxsus qoxusu ilə seçilən kakapo bu gün nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən nadir quş növləri sırasındadır.Citypost.az xəbər verir ki, Yeni Zelandiyaya məxsus kakapo (*Strigops habroptilus*) dünyada uça bilməyən yeganə tutuquşu növü kimi tanınır. Bu quşun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri bədən çəkisinin digər tutuquşularla müqayisədə xeyli ağır olmasıdır. Yetkin kakapoların çəkisi təxminən 2-4 kiloqrama çata bilər. Bu göstərici onların uçuş qabiliyyətinin olmaması ilə...
26 Oktyabr 2026, 09:00
Bəzi qoxular bizi illər əvvələ necə qaytarır?
Bəzən təzə bişmiş peçenyenin qoxusu insanı qəfil uşaqlıq illərinə aparır. Bir anlıq özümüzü nənəmizin mətbəxində hiss edir, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri, həmin dövrün insanlarını və duyğularını sanki yenidən yaşayırıq. Maraqlıdır ki, adi bir görüntü və ya səs bizə keçmişi xatırlatsa da, bəzi qoxular daha güclü emosional təsir yarada bilir. Elmdə qoxuların keçmiş xatirələri və onlarla əlaqəli hissləri oyatması Prust effekti adlandırılır.Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin adı fransız yazıçısı Marsel Prustun əsəri ilə əlaqələndirilir. Yazıçının “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanında çaya batırılmış madlen peçenyesinin dadı və qoxusu qəhrəmanda uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Bu epizod sonradan müəyyən qoxuların insanı gözlənilmədən keçmişə qaytarmasını ifadə...
23 Oktyabr 2026, 11:40
