Xəritə ilə ölçülən siyasət: Zəngəzur məsələsinin görünən və görünməyən tərəfləri — Siyasi-analitik YAZI

Beynəlxalq siyasətdə bəzən bir xəritə yüzlərlə bəyanatdan daha çox mübahisə doğurur. Xəritənin üzərində çəkilən bir xətt, göstərilən bir yol, iki ərazini birləşdirən dar bir zolaq dövlətlərin maraqlarını, təhlükəsizlik narahatlıqlarını və tarixi iddialarını üz-üzə gətirə bilir. Cənubi Qafqazda Azərbaycanla Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası ətrafında gedən müzakirələr də məhz belə məsələlərdəndir. Zəngəzur istiqamətində Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvanla birləşdirəcək yol artıq sadəcə nəqliyyat layihəsi deyil, regional münasibətlərin gələcəyini müəyyənləşdirə biləcək siyasi məsələdir.

Mövzuya münasibətdə ilk növbədə anlayışları bir-birindən ayırmaq lazımdır. Nəqliyyat yolunun açılması, həmin yolda maneəsiz hərəkətin təmin edilməsi və ərazi üzərində suveren nəzarətin dəyişməsi eyni məna daşımır. Bir dövlətin ərazisindən başqa dövlətin vətəndaşlarının, yüklərinin və nəqliyyat vasitələrinin keçməsi həmin ərazinin sahibinin suverenliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Eyni zamanda, suverenlik prinsipinə istinad etmək də beynəlxalq öhdəliklərdən yayınmaq və qonşu dövlətlə razılaşdırılmış əlaqələri qeyri-müəyyən müddətə ləngitmək üçün əsas sayıla bilməz. Əsas məsələ hüquqi prinsiplərlə real hərəkət imkanları arasında işlək tarazlığın yaradılmasıdır.

Azərbaycanın mövqeyinin mərkəzində ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında etibarlı və maneəsiz nəqliyyat əlaqəsinin təmin edilməsi dayanır. Bu, coğrafi baxımdan parçalanmış iki ərazi arasında əlaqənin gücləndirilməsi, insanların gediş-gəlişinin asanlaşdırılması, yükdaşımaların genişləndirilməsi və Azərbaycanın regional nəqliyyat imkanlarının artırılması deməkdir. Naxçıvanla əlaqə məsələsi təkcə iqtisadiyyatla məhdudlaşmır; burada ölkənin daxili əlaqəliliyi, uzunmüddətli təhlükəsizlik maraqları və regionda formalaşan yeni logistika marşrutları da mühüm yer tutur.

Ermənistan isə öz ərazisindən keçəcək marşrutun ölkənin suverenliyi və yurisdiksiyası altında fəaliyyət göstərməsini əsas şərt kimi irəli sürür. ABŞ ilə TRIPP layihəsi üzrə hazırlanmış çərçivə sənədlərində də Ermənistanın ərazi üzərində suverenliyinin saxlanılması, sərhəd və gömrük səlahiyyətlərinin Ermənistan dövlətində qalması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, layihənin məqsədləri sırasında Azərbaycanla Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin qurulması və regionda daha geniş ticarət imkanlarının yaradılması göstərilir. Beləliklə, müzakirənin mahiyyəti yalnız yolun haradan keçməsində deyil, həmin yolun hansı qaydalarla işləyəcəyindədir.

Burada diqqət çəkən əsas məqam qarşılıqlılıq prinsipidir. Əgər Ermənistan öz ərazisindən keçən marşrutda suverenliyinin qorunmasını tələb edirsə, bu prinsip onun üçün nə qədər əhəmiyyətlidirsə, Azərbaycan üçün də bir o qədər əhəmiyyətli olmalıdır. Eyni zamanda, Ermənistanın Azərbaycan ərazisindən keçməklə xarici bazarlara çıxış əldə etmək marağı varsa, həmin əlaqələrin də qarşılıqlı razılaşmalar əsasında təmin olunması regional əməkdaşlığın təbii şərtidir. Bir tərəfin təhlükəsizlik və suverenlik narahatlığını legitim sayıb digər tərəfin eyni xarakterli narahatlığını əhəmiyyətsiz hesab etmək davamlı həll yaratmır.

Məsələnin ən maraqlı tərəflərindən biri də xəritə üzərində aparılan müqayisələrdir. Ermənistan ərazisinin ölçüsünə, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında məsafəyə və mümkün marşrutların coğrafiyasına diqqət yetirmək, əlbəttə, siyasi müzakirələrdə arqument kimi istifadə oluna bilər. Ancaq xəritədə xətkeşlə ölçməklə beynəlxalq hüquqi status müəyyən edilmir. Yolun uzunluğu, ərazinin eni və ya coğrafi mövqeyi özlüyündə həmin ərazinin hansı dövlətin nəzarətində qalacağını, sərhəd və gömrük prosedurlarının necə həyata keçiriləcəyini müəyyənləşdirmir. Bunlar hüquqi sənədlər, dövlətlərarası razılaşmalar və onların real icrası ilə həll olunur.

Bununla belə, xəritə üzərindəki müqayisə bir mühüm həqiqəti xatırladır: coğrafiya siyasi seçimləri məhdudlaşdıra, lakin onları tamamilə əvəz edə bilməz. Ermənistanın ərazisindən keçən yolun yalnız Azərbaycanın maraqları baxımından deyil, Ermənistanın öz iqtisadi və tranzit imkanları baxımından da qiymətləndirilməsi mümkündür. Eyni qaydada, Azərbaycan ərazisindən keçən yollar da yalnız bir qonşunun ehtiyacları ilə deyil, Azərbaycanın suverenlik, təhlükəsizlik və iqtisadi maraqları ilə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Əgər regional əlaqələr qarşılıqlı fayda əsasında qurulacaqsa, hər iki tərəf digərinin ərazisindən keçən marşrutları yalnız siyasi təzyiq vasitəsi kimi deyil, ortaq iqtisadi imkan kimi görməyi bacarmalıdır.

Həmçinin oxuyun

Məşhur filmdəki aktrisa “Lotu Bəxtiyar”ın anası imiş – FOTO

Anar Bayramovun nazirliyə gətirdiyi KADR KİMDİR?

Mir Şahindən SƏRT SÖZLƏR

Ramizin qızı HARDADIR?

Bütün Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinə çevrilməsi kimi ifadələr siyasi mübahisədə ritorik sual və ya müqayisə vasitəsi kimi səslənə bilər. Ancaq bunu real layihənin hüquqi və texniki təsviri kimi qəbul etmək doğru olmaz. Nəqliyyat dəhlizi konkret marşrut, infrastruktur, idarəetmə qaydaları və dövlətlərarası razılaşmalarla müəyyənləşir. Bir ölkənin bütöv ərazisini tranzit məkanına çevirmək fikri ilə iki dövlət arasında müəyyən marşrut üzrə maneəsiz əlaqə yaratmaq arasında böyük fərq var. Bu fərqi qorumaq müzakirənin emosional şüarlardan çıxaraq konkret məsələlər üzərində qurulmasına kömək edir.

Digər tərəfdən, Ermənistanın öz suverenliyini qorumaq istəyi ilə Azərbaycanın maneəsiz əlaqə tələbini bir-birinə mütləq zidd mövqelər kimi təqdim etmək də problemin həllini çətinləşdirə bilər. Müasir beynəlxalq nəqliyyat sistemində dövlətlər öz əraziləri üzərində suverenliklərini saxlayaraq tranzit marşrutları yaradır, gömrük prosedurlarını sadələşdirir və müxtəlif nəzarət mexanizmlərini tətbiq edirlər. Texnologiyadan, rəqəmsal sənədləşmədən və əvvəlcədən razılaşdırılmış prosedurlardan istifadə etməklə həm təhlükəsizlik tələblərini, həm də sürətli hərəkət ehtiyacını nəzərə almaq mümkündür. Burada əsas şərt razılaşdırılmış qaydaların kağız üzərində qalmaması və bütün tərəflər üçün işlək olmasıdır.

Azərbaycan və Ermənistan üçün əsas sınaq da məhz bu nöqtədə başlayır. Razılaşmalar yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, gündəlik praktikada nəticə verməlidir. Sərhəd keçidlərinin hansı qaydada işləyəcəyi, yüklərin necə rəsmiləşdiriləcəyi, sərnişinlərin hərəkətinin hansı prosedurlarla təmin ediləcəyi, təhlükəsizlik hadisələrinə kimin və necə müdaxilə edəcəyi əvvəlcədən aydınlaşdırılmalıdır. Qaydalar bir tərəfin digərindən asılılığını artıran qeyri-müəyyənlik yaratmamalı, əksinə, qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirməlidir.

Cənubi Qafqazın gələcəyi yalnız yolların açılması ilə müəyyənləşməyəcək. Bu yolların hansı siyasi münasibətlər şəraitində işləyəcəyi, tərəflərin bir-birinin hüquqlarına nə dərəcədə hörmət edəcəyi və iqtisadi əməkdaşlığın yeni qarşıdurmaların qarşısını almağa nə qədər kömək edəcəyi də həlledici olacaq. Nəqliyyat əlaqəsi düzgün qurulduqda ticarətə, sərmayəyə, regional inteqrasiyaya və insanlar arasında təmasların artmasına xidmət edə bilər. Siyasi qarşıdurmanın davamı kimi idarə edildikdə isə ən müasir yol belə yeni mübahisələrin mənbəyinə çevrilə bilər.

Zəngəzur məsələsinə yanaşmada coğrafiyanı, tarixi yaddaşı və milli maraqları nəzərə almaq vacibdir. Lakin bu amillərin heç biri hüquqi dəqiqliyi və qarşılıqlı öhdəlikləri əvəz etmir. Əraziyə sahib olmaqla həmin ərazidən keçən beynəlxalq tranzitə şərait yaratmaq fərqli anlayışlardır; maneəsiz hərəkət tələb etmək də özlüyündə ərazi üzərində suverenlik iddiası demək deyil. Bu fərqlər aydınlaşdırıldıqca siyasi ritorikanın yaratdığı qarışıqlıq azalır və real razılaşma üçün daha sağlam zəmin yaranır.

Nəticə etibarilə, Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat əlaqəsinin gələcəyi xəritədə çəkilən xətlərin qalınlığı ilə deyil, razılaşdırılan qaydaların dəqiqliyi, öhdəliklərin icrası və qarşılıqlılıq prinsipinə əməl olunması ilə müəyyənləşəcək. Əgər yol hər iki tərəfin hüquqlarını və təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə alan, hərəkəti real şəkildə asanlaşdıran mexanizmlərlə işləyərsə, o, qarşıdurmanın deyil, əməkdaşlığın vasitəsinə çevrilə bilər. Əks halda, ən qısa marşrut belə uzunmüddətli siyasi mübahisənin içində ilişib qala bilər.

Şəmsi Qoca