Quşlar minlərlə kilometr yolu xəritəsiz necə tapır? Cavab gözlərində gizlənib

Hər il milyonlarla quş minlərlə kilometr məsafə qət edərək bir ölkədən digərinə köç edir. Onlar dağları, dənizləri, səhraları aşır, bəzən həftələrlə fasiləsiz uçur və çox vaxt əvvəlki illərdə olduqları ərazilərə, hətta doğulduqları yerlərə geri qayıdırlar. Bütün bunları edərkən əllərində xəritə, GPS cihazı və ya istiqamət göstərən başqa bir texnoloji vasitə yoxdur. Bəs quşlar bu qədər uzun məsafələri necə qət edir və yollarını necə azmırlar?

Citypost.az xəbər verir ki, alimlərin araşdırmaları göstərir ki, quşların istiqamət tapmaq qabiliyyəti bir deyil, bir-birini tamamlayan bir neçə mürəkkəb mexanizmə əsaslanır. Bu mexanizmlər arasında Yer kürəsinin maqnit sahəsini hiss etmək, Günəşin mövqeyindən istifadə etmək, ulduzları müşahidə etmək və ətraf mühitin xüsusiyyətlərini yadda saxlamaq xüsusi yer tutur. Ən maraqlı ehtimallardan biri isə quşların Yer kürəsinin maqnit sahəsini görmə ilə əlaqəli şəkildə hiss edə bilməsidir. Bu prosesdə kriptokrom adlanan zülalların mühüm rol oynaya biləcəyi düşünülür. Kriptokromlar quşların gözündə, xüsusilə torlu qişada mövcud olan və işığa həssaslıq göstərən zülallardır. Alimlərin fikrincə, bəzi kriptokromların işıqla qarşılıqlı təsiri zamanı yaranan kimyəvi proseslər Yer kürəsinin maqnit sahəsindən təsirlənə bilər. Bu xüsusiyyət quşlara uçuş istiqamətlərini müəyyənləşdirməkdə kömək edə bilər.

Bəzi elmi fərziyyələrə görə, quşlar maqnit sahəsini sadəcə hiss etməklə kifayətlənməyə, onu ətrafdakı mənzərənin üzərinə düşən xüsusi naxış kimi qavramağa da qadir ola bilərlər. Başqa sözlə, quşun gördüyü dünya insanın gördüyü mənzərədən müəyyən mənada fərqlənə bilər. Lakin bu mexanizmin quşun beynində dəqiq necə işlədiyi və maqnit məlumatının hansı formada qavranıldığı hələ də elmi araşdırmaların mövzusudur.Quşların istiqamət tapmaq qabiliyyətini yalnız maqnit sahəsi ilə izah etmək də düzgün olmazdı. Çünki təbiət onlara müxtəlif şəraitlərdə bir-birini tamamlayan istiqamət sistemləri bəxş edib. Gündüz uçan quşlar Günəşin səmadakı mövqeyindən istifadə edə bilirlər. Bununla belə, Günəş gün ərzində yerini dəyişdiyindən quşların istiqaməti düzgün müəyyənləşdirməsi üçün daxili bioloji saatlarının da əhəmiyyəti var. Beləliklə, onlar Günəşin mövqeyini vaxtla əlaqələndirərək hansı istiqamətdə uçmalı olduqlarını müəyyən edə bilirlər.Gecələr isə bəzi köçəri quşlar ulduzlardan istiqamət göstəricisi kimi istifadə edirlər. Araşdırmalar göstərir ki, xüsusilə gənc quşlar səmanın ümumi quruluşunu və ulduzların görünən hərəkətini müşahidə edərək istiqamət tapmağı öyrənə bilirlər. Şimal yarımkürəsində ulduzlar sanki Qütb ulduzunun ətrafında fırlanırmış kimi görünür. Bu hərəkət nümunəsi quşlara şimal istiqamətini müəyyənləşdirməkdə kömək edə bilər. Lakin bütün quş növləri eyni üsuldan istifadə etmir və onların istiqamət seçimi növdən, yaşdan və miqrasiya şəraitindən asılı olaraq dəyişir.

Quşların başqa bir üstünlüyü isə ətraf mühit haqqında məlumatları yadda saxlamalarıdır. Bəzi növlər dağ silsilələrini, çayları, sahil xətlərini və digər coğrafi xüsusiyyətləri istiqamət tapmaq üçün istifadə edə bilirlər. Bu təbii nişanələr uzun məsafələr qət edən quşların yollarını müəyyənləşdirməsinə kömək edir. Əvvəllər keçdikləri əraziləri yadda saxlamaları da onların müəyyən marşrutlara qayıtmasını asanlaşdıra bilər. Ən maraqlısı budur ki, bu sistemlərdən biri zəiflədikdə digərləri müəyyən şəraitlərdə istiqamət tapmağa kömək edə bilər. Məsələn, buludlu hava Günəşin görünməsinə mane olsa da, quşların istiqamət müəyyənləşdirməsi üçün istifadə edə biləcəyi başqa məlumat mənbələri mövcuddur. Bununla belə, əlverişsiz hava, güclü küləklər, işıq çirklənməsi və insan fəaliyyəti quşların miqrasiyasına təsir göstərə bilər. Onların hər zaman səhvsiz istiqamət tapdığını düşünmək düzgün deyil.

Həmçinin oxuyun

Məşhur filmdəki aktrisa “Lotu Bəxtiyar”ın anası imiş – FOTO

Anar Bayramovun nazirliyə gətirdiyi KADR KİMDİR?

Mir Şahindən SƏRT SÖZLƏR

Ramizin qızı HARDADIR?

Bu qabiliyyətin milyonlarla illik təkamül nəticəsində formalaşdığı ehtimal olunur. Quşların bədən quruluşu, hiss orqanları, yaddaşı və davranışları uzun məsafələrə uçuşa uyğunlaşıb. İnsanlar isə istiqamət tapmaq üçün kompas, xəritə və peyk naviqasiyası kimi texnologiyalar hazırlayıblar. Quşların naviqasiya sistemləri bunlarla eyni mexanizmə əsaslanmasa da, təbiətdə istiqamətin bir neçə fərqli məlumat mənbəyi əsasında müəyyənləşdirilməsinin nə qədər mürəkkəb ola biləcəyini göstərir.

Növbəti dəfə səmada köç edən quş sürüsü gördükdə, onların sadəcə uçmadığını xatırlayın. Onlar işığı, maqnit sahəsini, səmanın quruluşunu və ətraf mühitdən aldıqları məlumatları birləşdirərək uzun yollar qət edə bilirlər. Hələ bütün sirləri açılmamış bu təbii naviqasiya sistemi elm üçün də heyrətamiz tədqiqat mövzusudur.

Əli