Maqnit dəmiri ona toxunmadan necə özünə çəkir? Görünməz qüvvənin sirri

Maqnitin dəmir parçasını ona toxunmadan özünə çəkməsi gündəlik həyatda tez-tez rastlaşdığımız, lakin arxasında maraqlı fiziki qanunların dayandığı hadisələrdən biridir. Kiçik bir maqnitin dəmir mismarı, sancaq və ya metal qırıntılarını özünə doğru çəkməsi ilk baxışdan adi görünsə də, əslində bu proses maddənin daxili quruluşu və maqnit sahəsi ilə bağlıdır. Bəs maqnit dəmiri ona toxunmadan necə hərəkət etdirir? Görünməyən bu qüvvə haradan yaranır və niyə eyni təsiri taxta, plastik və şüşə üzərində göstərmir?Bu sualların cavabı maddələrin atom səviyyəsindəki quruluşunda gizlənir. Ətrafımızda gördüyümüz bütün cisimlər atomlardan təşkil olunub. Atomların daxilində isə elektronlar mövcuddur. Elektronların müəyyən fiziki xüsusiyyətləri, o cümlədən spinləri və atom daxilindəki hərəkətləri maqnit xassələrinin yaranmasında mühüm rol oynayır. Bir çox materiallarda ayrı-ayrı atomların maqnit təsirləri bir-birini kompensasiya etdiyi üçün həmin maddələr adi şəraitdə güclü maqnit xüsusiyyəti göstərmir. Dəmir kimi bəzi materiallarda isə vəziyyət fərqlidir.

Citypost.az xəbər verir ki, dəmirin daxilində çoxlu sayda atomun maqnit momentləri müəyyən sahələrdə eyni istiqamətdə düzülə bilir. Bu sahələr maqnit domenləri adlanır. Onları bir-birindən fərqlənən, daxilində maqnit təsirlərinin müəyyən istiqamətdə uyğunlaşdığı kiçik bölgələr kimi təsəvvür etmək olar. Dəmir parçasının maqnitə cəlb olunmasının əsas səbəblərindən biri məhz bu domenlərin xarici maqnit sahəsinə verdiyi reaksiyadır.Maqnit dəmir parçasına yaxınlaşdıqda onun yaratdığı maqnit sahəsi dəmirin daxilindəki domenlərin vəziyyətinə təsir göstərir. Əvvəlcə müxtəlif istiqamətlərdə yönəlmiş domenlər arasında dəyişiklik baş verir: maqnit sahəsinə uyğun istiqamətlənmiş domenlər böyüyə, digərləri isə kiçilə bilər. Nəticədə dəmir parçasında ümumi maqnitlənmə yaranır və ya mövcud maqnitlənmə güclənir. Bu proses dəmirin maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsirini artırır.

Məhz həmin qarşılıqlı təsir dəmir parçasının maqnitə doğru hərəkət etməsinə səbəb olur. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, maqnit dəmirə fiziki olaraq toxunmadan da ona qüvvə göstərə bilir. Çünki maqnit sahəsi görünməsə də, real fiziki təsirə malikdir. Dəmir bu sahəyə daxil olduqda onun daxilindəki maqnit vəziyyəti dəyişir və nəticədə cisim maqnit sahəsinin daha güclü olduğu istiqamətə doğru çəkilə bilir. Bəs niyə maqnit dəmiri özünə çəkir, amma taxta, plastik və şüşəyə eyni təsiri göstərmir? Bunun səbəbi həmin materialların daxili maqnit xüsusiyyətlərinin fərqli olmasıdır. Dəmir ferromaqnit materialdır. Bu cür materiallarda atomların maqnit momentləri bir-biri ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində müəyyən istiqamətdə uyğunlaşa və xarici maqnit sahəsinə güclü reaksiya verə bilir. Taxta, plastik və adi şüşə isə belə ferromaqnit quruluşa malik deyil. Onlar maqnit sahəsinin təsirinə çox zəif reaksiya göstərirlər və gündəlik şəraitdə maqnit tərəfindən nəzərəçarpacaq dərəcədə cəlb olunmurlar.

Bununla belə, bütün materialların maqnit sahəsinə tamamilə laqeyd olduğunu düşünmək düzgün deyil. Əslində, müxtəlif maddələr maqnit sahəsinə fərqli dərəcələrdə reaksiya verir. Bəzi materiallar zəif cəlb olunur, digərləri zəif itələnir, dəmir, nikel və kobalt kimi ferromaqnit materiallar isə daha güclü maqnit xassələri nümayiş etdirir. Sadəcə taxta, plastik və şüşədə bu təsir gündəlik həyatda müşahidə ediləcək qədər güclü olmur. Maqnitin dəmiri cəlb etməsi onun yalnız özünə məxsus bir xüsusiyyət deyil, həm də müasir texnologiyanın əsasını təşkil edən fiziki hadisələrdən biridir. Bu gün maqnit sahələrinin yaratdığı təsirlərdən sənayedə, tibbdə, nəqliyyatda, elektronika sahəsində və enerji istehsalında geniş istifadə olunur. Adi bir maqnitin kiçik dəmir parçasını hərəkət etdirməsi ilə böyük sənaye qurğularının işləməsi arasında eyni fiziki prinsiplərlə bağlılıq mövcuddur.Məsələn, elektrik mühərriklərinin işində maqnit sahəsi mühüm rol oynayır. Mühərriklərdə elektrik cərəyanı ilə maqnit sahəsi arasında yaranan qarşılıqlı təsir mexaniki hərəkət əmələ gətirir. Bu prinsip sayəsində məişət cihazları, elektrik avtomobilləri, sənaye avadanlıqları və bir çox başqa qurğular işləyir. Elektrik generatorlarında isə proses əks istiqamətdə həyata keçirilə bilər: mexaniki hərəkət maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində elektrik enerjisinin alınmasına imkan verir.

Maqnitlər tibbdə də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) güclü maqnit sahələrindən və radio dalğalarından istifadə etməklə insan orqanizminin daxili strukturlarının ətraflı təsvirini əldə etməyə imkan verir. Bu texnologiya həkimlərə bir çox xəstəliklərin diaqnostikasında kömək edir. Burada istifadə olunan maqnit sahələri sadə məişət maqnitlərindən xeyli güclüdür və xüsusi avadanlıqlarla idarə olunur.Nəqliyyat sahəsində də maqnit qüvvəsinin imkanlarından istifadə edilir. Maqnit levitasiyası texnologiyasında xüsusi maqnit sistemləri vasitəsilə nəqliyyat vasitəsinin relslə təması azaldıla və ya müəyyən sistemlərdə aradan qaldırıla bilər. Bu yanaşma sürtünməni azaltmağa və yüksək sürətlə hərəkət etməyə imkan verən texnologiyaların yaradılmasında mühüm rol oynayır.Sənayedə isə maqnit separatorları dəmir tərkibli materialların digər maddələrdən ayrılması üçün tətbiq edilir. Təkrar emal müəssisələrində maqnitlər metal tullantıların çeşidlənməsinə kömək edir. Bu, həm istehsal prosesini asanlaşdırır, həm də materialların yenidən istifadəsini mümkün edir. Beləliklə, gündəlik həyatda kiçik və sadə görünən maqnit texnologiyası böyük istehsal sistemlərinin mühüm hissəsinə çevrilib.

Həmçinin oxuyun

Nazirlər Kabinetindən müəllimlərlə BAĞLI QƏRAR

SON DƏQİQƏ! Vəzifədən gedir

Məhkəmədən Ramiz Mehdiyevlə bağlı QƏRAR

Maşın sürən hər kəs BU XƏBƏRİ OXUSUN!

Maqnitin dəmiri özünə çəkməsi ilə bağlı başqa bir maraqlı məqam da var: maqnit yalnız dəmirə təsir göstərmir, dəmir də maqnitin maqnit sahəsinə təsir edir. Bu, iki cismin qarşılıqlı təsiridir. Dəmir maqnitə yaxınlaşdıqda onun daxilində maqnitlənmə yaranır və iki cisim arasında cazibə qüvvəsi meydana gəlir. Əgər dəmir parçası sərbəst hərəkət edə bilirsə, bu qüvvə onu maqnitə doğru hərəkət etdirir. Dəmir sabit vəziyyətdədirsə, həmin qüvvə onu yerindən tərpətməyə çalışır, lakin hərəkət digər qüvvələrdən də asılı olur. Maqnitin gücü, dəmir parçasının ölçüsü, forması və maqnitdən olan məsafəsi də nəticəyə təsir edir. Adətən məsafə artdıqca maqnitin təsiri zəifləyir. Buna görə də kiçik bir maqnit uzaqda yerləşən ağır metal əşyanı hərəkət etdirə bilməsə də, həmin əşya maqnitə yaxın olduqda cazibə daha aydın hiss edilə bilər. Eyni zamanda, daha güclü maqnitlər müəyyən şəraitdə daha böyük qüvvə yarada bilər. Bununla belə, maqnitin nə qədər ağırlığı qaldıra bilməsi təkcə onun ölçüsündən deyil, maqnit sahəsinin gücündən, təmas səthindən və materialın xüsusiyyətlərindən də asılıdır.

Beləliklə, maqnitin dəmiri toxunmadan özünə çəkməsi sehrli hadisə deyil, maddənin daxili quruluşu və maqnit sahəsinin qarşılıqlı təsiri ilə izah olunan fiziki prosesdir. Dəmirin daxilindəki maqnit domenləri xarici sahənin təsiri ilə yenidən istiqamətlənir və nəticədə dəmir maqnitə doğru çəkilə bilir. Taxta, plastik və şüşənin eyni şəkildə reaksiya verməməsi isə onların fərqli maqnit xüsusiyyətləri ilə bağlıdır.

Ən maraqlısı budur ki, sadə bir maqnitdə müşahidə etdiyimiz bu görünməz qüvvə müasir texnologiyanın bir çox sahəsində işləyən əsas prinsiplərdən biridir. Elektrik mühərriklərindən tibbi görüntüləmə sistemlərinə, sənaye avadanlıqlarından yüksək sürətli nəqliyyat texnologiyalarına qədər maqnit sahələri insan həyatını dəyişdirən çoxsaylı ixtiraların yaranmasına şərait yaradıb. Kiçik bir dəmir parçasını hərəkət etdirən qüvvə, əslində, müasir dünyanın işləməsində mühüm rol oynayan böyük elmi kəşfin təzahürüdür.

Əli