Zəli niyə “canlı dərman” adlandırılır? - MARAQLI FAKT

Təbiətdə ilk baxışdan xoşagəlməz görünən, lakin tibbdə mühüm əhəmiyyətə malik olan canlılar var. Onlardan biri də əsrlərdir müxtəlif müalicə üsullarında istifadə edilən zəlidir. Bəziləri bu kiçik canlını iyrənc və faydasız hesab etsə də, müasir tibbdə onun xüsusi tətbiq sahələri mövcuddur. Xüsusilə plastik və rekonstruktiv cərrahiyyədə zəlilər müəyyən hallarda qan dövranının bərpasına kömək edən bioloji vasitə kimi istifadə olunur.

Citypost.az-ın məlumatına görə, zəlilərin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri bədən quruluşudur. Onların sinir sistemi insanlardakı kimi 32 müstəqil beyindən ibarət deyil. Bədənləri boyunca yerləşən sinir düyünləri və baş hissəsindəki sinir mərkəzi birlikdə mürəkkəb sinir sistemi yaradır. Bəzi zəli növlərində 10-a qədər göz nöqtəsi olur. Bu gözlər insan gözü kimi aydın təsvir yaratmasa da, işığın və qaranlığın fərqləndirilməsinə, ətraf mühitdəki dəyişikliklərin hiss edilməsinə kömək edir.

Zəlilərin qidalanma mexanizmi də olduqca maraqlıdır. Qanla qidalanan bir çox zəli növünün üç çənəsi olur. Bu çənələrdə yerləşən çoxsaylı xırda dişlər vasitəsilə dəri səthində kiçik kəsik yaradırlar. Bəzi növlərdə dişlərin sayı ümumilikdə təxminən 100-ə çata bilər. Zəli dərini dişlədikdən sonra tüpürcək vəzilərindən müxtəlif bioloji aktiv maddələr ifraz edir. Bu maddələrdən bəziləri qanın laxtalanmasını zəiflədir, digərləri isə yerli qan axınına və iltihabi proseslərə təsir göstərə bilir.Zəli tüpürcəyinin ən çox tanınan komponentlərindən biri hirudindir. Bu maddə trombin adlı fermentin fəaliyyətini bloklayaraq qanın laxtalanmasının qarşısını alır. Normal şəraitdə trombin qanın laxtalanmasında mühüm rol oynayır. Hirudin onun fəaliyyətini zəiflətdikdə isə zəlini dişlədiyi nahiyədə qan daha uzun müddət axmağa davam edə bilir. Bununla yanaşı, zəli tüpürcəyində damar və toxuma səviyyəsində müxtəlif təsirlərə malik başqa bioloji aktiv maddələr də mövcuddur.

Zəlinin tibbdə istifadəsini maraqlı edən əsas xüsusiyyət də məhz bu mexanizmlə bağlıdır. Bəzi cərrahi əməliyyatlardan sonra toxumalarda venoz qan dövranı pozula bilər. Məsələn, barmaq, qulaq, burun və ya dəri toxuması yenidən birləşdirildikdə həmin nahiyəyə arterial qan gəlsə də, venoz qanın geri qayıtması çətinləşə bilər. Nəticədə toxumada qan yığılır, şişkinlik yaranır və toxumanın zədələnməsi, hətta nekroz riski artır.Belə hallarda həkimlər müəyyən göstərişlər olduqda tibbi zəli tətbiqindən istifadə edə bilirlər. Zəli toxumada yığılmış qanın bir hissəsini sorur, tüpürcəyindəki laxtalanma əleyhinə maddələr isə dişləmə yerindən qanaxmanın bir müddət davam etməsinə səbəb olur. Bu proses venoz durğunluğun müvəqqəti azalmasına və toxumalarda qan dövranının yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Beləliklə, cərrahlar toxumanın öz venoz qan dövranı bərpa olunana qədər əlavə vaxt qazanırlar.

Zəlilər xüsusilə plastik və rekonstruktiv mikrocerrahiyada, yəni zədələnmiş və ya ayrılmış toxumaların bərpası ilə bağlı əməliyyatlardan sonra istifadə olunur. Barmaq, qulaq və digər kiçik toxumaların yenidən tikilməsi zamanı venoz qan dövranının pozulması ciddi problem yarada bilər. Tibbi zəli bu hallarda seçilmiş xəstələrdə qan dövranını müvəqqəti dəstəkləyən vasitə rolunu oynayır. Bununla belə, zəli damar tıxanıqlığını hər zaman açan və qan dövranını tam bərpa edən universal müalicə üsulu deyil. Onun təsiri əsasən venoz durğunluğun azaldılması ilə əlaqədardır.Zəlilərin qidalanma qabiliyyəti də diqqət çəkir. Bəzi qan soran növlər bir dəfə qidalandıqda bədən çəkilərinin bir neçə misli qədər qan qəbul edə bilirlər. Sorulan qan onların həzm sistemində müəyyən müddət saxlanılır və tədricən həzm olunur. Buna görə də bəzi növlər uzun müddət yenidən qidalanmadan yaşaya bilir. Lakin bu müddət zəli növündən, yaşadığı mühitdən və digər amillərdən asılıdır.

Həmçinin oxuyun

Erməni mediası arqumentlərdən niyə çəkinir?

Tanınmış sənətçimiz qəfil VƏFAT ETDİ

9 gün iş olmayacaq- TƏQVİM

7 gün dərs olmayacaq- TARİXLƏR

Qədim dövrlərdən istifadə edilən zəli müalicəsi bu gün də müəyyən tibbi sahələrdə tətbiq olunur. Bununla belə, müasir tibbdə zəlidən istifadə ciddi nəzarət və xüsusi qaydalar əsasında həyata keçirilir. Tibbi məqsədlə yalnız müvafiq şəraitdə yetişdirilmiş, steril tibbi zəlilərdən istifadə edilməlidir. Təbiətdən tutulan zəlilərin və ya mənşəyi məlum olmayan canlıların bədənə tətbiqi təhlükəli ola bilər.Zəli müalicəsinin əsas risklərindən biri infeksiyadır. Zəlilərin həzm sistemində Aeromonas adlı bakteriyalar yaşaya bilər. Bu bakteriyalar bəzi hallarda insan orqanizmində infeksiyaya səbəb ola bildiyindən, tibbi zəli tətbiqi zamanı həkim nəzarəti və zəruri hallarda antibiotik profilaktikası vacib hesab olunur. Bundan başqa, uzunmüddətli qanaxma, qanazlığı və allergik reaksiyalar da yarana bilər. Qan laxtalanması ilə bağlı problemi olan, qan durulaşdırıcı dərman qəbul edən və ya immun sistemi zəifləmiş şəxslərdə bu prosedur xüsusi risk daşıyır.

Beləliklə, ilk baxışdan adi və hətta xoşagəlməz görünən zəli əslində mürəkkəb bioloji quruluşa malik canlıdır. Onun tüpürcəyindəki laxtalanma əleyhinə maddələr müasir tibbdə, xüsusilə rekonstruktiv cərrahiyyədə mühüm tətbiq imkanları yaradır. Əsrlər əvvəl xalq təbabətində istifadə olunan bu canlı bu gün də müəyyən xəstələrin müalicəsində öz yerini qoruyur. Təbiətin yaratdığı bu kiçik orqanizmin xüsusiyyətləri bir daha göstərir ki, canlı aləmdə hər növün özünəməxsus bioloji mexanizmləri və insan üçün araşdırılmağa dəyər imkanları var.

Yusif