Təbiətin “fantastik film” səhnəsi: Parazitoid eşşəkarılarının sirri

Təbiətdə elə canlılar var ki, nəsillərini davam etdirmək üçün başqa həşəratların bədənindən istifadə edirlər. İlk baxışda fantastik film səhnəsini xatırladan bu proses əslində təbiətdə mövcud olan real bioloji hadisədir. Söhbət parazitoid eşşəkarılarından gedir. Bu həşəratlar yumurtalarını başqa canlıların bədəninə yerləşdirir, sürfələri isə inkişaf etmək üçün həmin orqanizmdən qida mənbəyi kimi istifadə edirlər. Daha maraqlısı odur ki, bəzi növlərdə sürfələr sahib olduqları həşəratı dərhal öldürmür, əksinə, öz inkişaflarını tamamlayana qədər onu müəyyən müddət canlı saxlayırlar.

Citypost.az-ın məlumatına görə, parazitoid eşşəkarıları adi eşşəkarılarından həyat tərzinə görə fərqlənirlər. Onların bir çoxu tək yaşayır, koloniya yaratmır, pətək qurmur və kraliçaya tabe olmur. Yetkin fərdlər əsasən çiçəklərin nektarı və tozcuqları ilə qidalanırlar. Lakin nəsillərinin davam etməsi üçün onların tamamilə fərqli bir qida mənbəyinə ehtiyacı olur. Bu mənbə isə başqa həşəratlardır. Hər bir parazitoid növünün inkişaf dövrünü başa çatdırmaq üçün uyğun hesab etdiyi müəyyən sahib canlıları olur. Bunlar müxtəlif tırtıllar, mənənələr, ağacda yaşayan sürfələr və digər həşəratlar ola bilər.Dişi parazitoid eşşəkarısı yumurtalarını yerləşdirmək üçün əvvəlcə uyğun sahib həşəratı axtarır. Onu tapdıqdan sonra xüsusi yumurtaqoyan orqanı vasitəsilə yumurtalarını həmin canlının bədəninə və ya bəzi növlərdə bədəninin üzərinə yerləşdirir. Bu proses eşşəkarısının növündən və seçdiyi sahib həşəratdan asılı olaraq fərqli şəkildə baş verə bilər. Bəzi növlər yumurtalarını tırtılın daxilinə qoyur, digərləri isə yumurtaları sahib canlının üzərinə yerləşdirir və sürfələr sonradan onun bədəninə daxil olur.

Yumurtalar sahib həşəratın daxilində və ya üzərində inkişaf etməyə başlayır. Müəyyən müddətdən sonra onlardan sürfələr çıxır. Əsas maraqlı və eyni zamanda təbiətin ən qəribə görünən mərhələsi də məhz bundan sonra başlayır. Sürfələr inkişaf etmək üçün sahib həşəratın toxumalarından və bədən mayelərindən qidalanırlar. Onlar böyüdükcə daha çox qidaya ehtiyac duyur və sahib canlının daxilində inkişaflarını davam etdirirlər.Bu prosesdə bəzi parazitoid növlərinin xüsusi strategiyası var. Sürfələr sahib həşəratı dərhal öldürmür, çünki onların inkişafını tamamlaması üçün həmin canlının bir müddət canlı qalması vacibdir. Buna görə də bəzi növlərin sürfələri sahib orqanizmin həyati əhəmiyyət daşıyan toxumalarına əvvəlcə toxunmur, daha az vacib toxumalardan qidalanırlar. Beləliklə, sahib həşərat müəyyən müddət yaşamağa və sürfələr üçün qida mənbəyi olmağa davam edir. Lakin bu xüsusiyyət bütün parazitoid eşşəkarılarında eyni deyil. Bəzi növlərdə sahib canlı sürfələrin inkişafı tamamlanmadan da ölə bilər.

Sürfələr kifayət qədər böyüdükdən və inkişaf mərhələsini başa vurduqdan sonra pupalaşma mərhələsinə keçirlər. Bu mərhələdə onların bədənində yetkin həşərata çevrilmək üçün mühüm dəyişikliklər baş verir. Bəzi növlərdə pupalar sahib həşəratın bədənindən kənarda görünə bilir. Sürfələr sahib orqanizmi tərk edərək onun yaxınlığında barama toxuyur və burada inkişaflarını davam etdirirlər. Digər növlərdə isə pupalaşma sahib canlının daxilində və ya onun qalıqları ilə əlaqəli şəkildə baş verir.Yetkin həşərata çevrilmə prosesi başa çatdıqdan sonra yeni eşşəkarılarının xaricə çıxması üçün müəyyən mexanizmlər işə düşür. Bəzi növlərin sürfələri sahib həşəratın bədənindən çıxmaq üçün xüsusi ağız aparatlarından və güclü çənələrindən istifadə edirlər. Onların bədən quruluşu bu mərhələyə uyğunlaşmış olur. Nəticədə yeni nəsil parazitoidlər öz həyat dövrünə başlayır, dişilər isə gələcək nəsillər üçün yeni sahib həşəratlar axtarırlar.Parazitoid eşşəkarılarının həyat tərzi nə qədər qeyri-adi görünsə də, onların təbiətdə mühüm rolu var. Bu həşəratlar bir çox digər həşəratların sayının təbii yolla tənzimlənməsinə kömək edirlər. Məsələn, bəzi parazitoid növləri kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər vuran tırtılları və digər zərərvericiləri hədəf alır. Buna görə də alimlər və kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri müəyyən parazitoid növlərindən bioloji mübarizə vasitəsi kimi istifadə edirlər. Bu üsul zərərvericilərin sayını azaltmağa və kimyəvi pestisidlərdən istifadəyə ehtiyacı müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırmağa imkan verir.

Həmçinin oxuyun

7 gün dərs olmayacaq- TARİXLƏR

Müğənnimiz qəfil VƏFAT ETDİ

Vasif Talıbovun oğlu AÇIQLAMA YAYDI

Bu xanıma yüksək VƏZİFƏ VERİLDİ

Maraqlıdır ki, parazitoidlik təbiətdə təkcə eşşəkarılarında müşahidə edilmir. Müxtəlif həşərat qruplarında da başqa canlıların bədənindən inkişaf üçün istifadə edən növlər mövcuddur. Onların həyat dövrləri, sahib seçmə üsulları və inkişaf strategiyaları fərqlənsə də, ümumi xüsusiyyətləri nəsillərini davam etdirmək üçün başqa bir orqanizmdən istifadə etmələridir.

Beləliklə, parazitoid eşşəkarıları təbiətdəki ən qeyri-adi həyat strategiyalarından birini nümayiş etdirirlər. Onların yumurtadan sürfəyə, sürfədən pupaya və nəhayət yetkin həşərata çevrilməsi başqa bir canlının bədəni ilə sıx bağlıdır. İlk baxışda qorxulu görünən bu proses əslində təbiətdəki mürəkkəb tarazlığın bir hissəsidir. Kiçik ölçülərinə baxmayaraq, bu həşəratlar ekosistemlərdə zərərvericilərin sayının tənzimlənməsindən tutmuş bioloji mübarizəyə qədər mühüm funksiyalar yerinə yetirirlər.

Yusif