Kosmik şüalar nədir və haradan gəlir? – Yerə qədər çatan sirli hissəciklərin elmi izahı
Maraqlı 11 Noyabr 2026, 09:30
367
Kosmos dedikdə çoxumuz ulduzları, planetləri, qalaktikaları və sonsuz qaranlığı təsəvvür edirik. Lakin kosmos yalnız göy cisimlərindən ibarət deyil. Orada daim hərəkətdə olan, inanılmaz dərəcədə yüksək enerjiyə malik hissəciklər də mövcuddur. Bu hissəciklərin bir qismi uzaq qalaktikalardan, ulduzlardan, Günəşdən və müxtəlif kosmik hadisələrdən qaynaqlanaraq Yerə qədər gəlib çatır. Alimlər bu yüksək enerjili hissəcikləri kosmik şüalar adlandırırlar. Bəs kosmik şüalar əslində nədir? Onlar necə yaranır, hansı məsafələri qət edərək Yerə çatır və planetimizə təsirləri nədən ibarətdir?
Citypost.az-ın məluamtına görə, kosmik şüalar əsasən kosmosda yüksək sürətlə hərəkət edən elektrik yüklü atomaltı hissəciklərdən ibarətdir. Onların böyük hissəsini protonlar, daha kiçik qismini isə helium kimi elementlərin atom nüvələri və ağır atom nüvələri təşkil edir. Bundan başqa, kosmik şüaların tərkibində elektronlar və digər hissəciklər də mövcuddur. Bu hissəciklər bəzən işıq sürətinə çox yaxın sürətlə hərəkət edir və olduqca böyük enerjiyə malik olur. Kosmik şüaların əsas xüsusiyyətlərindən biri onların müxtəlif mənbələrdən gəlməsidir. Bəzi kosmik şüalar Günəşdən qaynaqlanır. Günəşdə baş verən güclü partlayışlar, alovlanmalar və tac kütləsinin atılması zamanı kosmosa çoxlu sayda yüklü hissəcik yayılır. Bu hissəciklərin bir qismi Yerə doğru hərəkət edərək planetimizin maqnit sahəsi və atmosferi ilə qarşılıqlı təsirə girir. Lakin kosmik şüaların hamısı Günəşdən gəlmir. Daha yüksək enerjili hissəciklərin böyük hissəsi Günəş sistemindən kənarda yaranır. Onların mənbələri arasında supernova partlayışları, yəni böyük ulduzların həyatlarının son mərhələsində baş verən nəhəng partlayışlar xüsusi yer tutur.
Supernova zamanı kosmosa böyük miqdarda enerji və maddə yayılır. Partlayış nəticəsində yaranan zərbə dalğaları ətrafdakı qaz və plazmanı sürətləndirə, yüklü hissəcikləri çox yüksək enerjilərə qədər sürətləndirə bilər. Bu proses kosmik şüaların yaranmasının mühüm mexanizmlərindən biri hesab olunur. Həmin hissəciklər ulduzlararası və qalaktikalararası mühitdə uzun məsafələr qət edərək kosmosa yayılır.2013-cü ildə NASA-nın Fermi Qamma Şüaları Kosmik Teleskopu vasitəsilə əldə edilən müşahidə nəticələri də bu sahədə mühüm əhəmiyyət daşıyıb. Alimlər müəyyən supernova qalıqlarının ətrafında sürətlənmiş protonların mövcudluğuna dair güclü dəlillər əldə ediblər. Bu müşahidələr supernova partlayışlarının kosmik şüaların, xüsusilə yüksək enerjili protonların yaranmasında mühüm rol oynadığı fikrini dəstəkləyib. Bununla belə, bütün kosmik şüaların yalnız supernovalardan qaynaqlandığını söyləmək düzgün olmaz. Daha yüksək enerjili kosmik şüaların mənbələri arasında aktiv qalaktika nüvələri və digər ekstremal kosmik obyektlər də ehtimal olunur.
Kosmik şüaların Yerə qədər gəlib çatması onların atmosferlə qarşılıqlı təsirindən daha maraqlı bir prosesin başlanmasına səbəb olur. Kosmosdan gələn yüksək enerjili hissəcik atmosferin yuxarı qatlarına daxil olduqda hava molekullarının atom nüvələri ilə toqquşur. Bu toqquşmalar nəticəsində yeni hissəciklər yaranır və proses zəncirvari şəkildə davam edir. Nəticədə ilkin kosmik hissəcikdən çoxsaylı ikinci dərəcəli hissəciklər əmələ gəlir. Elmdə bu hadisə kosmik şüa yağışı adlandırılır. Yəni atmosferə daxil olan bir yüksək enerjili hissəcik çoxlu sayda yeni hissəciyin yaranmasına səbəb ola bilər. Onların bir qismi atmosferdə udulur, digərləri isə Yer səthinə qədər gəlib çatır.Bu ikinci dərəcəli hissəciklər arasında müonlar, neytronlar, elektronlar və digər hissəciklər mövcuddur. Xüsusilə müonlar maraqlı xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onlar elektronlara bənzəsələr də, daha ağır hissəciklərdir və atmosferdə yaranaraq Yer səthinə qədər çata bilirlər. Əslində, hər bir insanın bədənindən fasiləsiz olaraq çoxlu sayda müon keçir. Biz bunu hiss etmirik, çünki onların əksəriyyəti gündəlik həyatımızda nəzərəçarpacaq təsir yaratmır.
Kosmik şüalar təkcə atmosferin yuxarı qatlarında deyil, Yer səthində və hətta yerin müəyyən dərinliklərində də elmi tədqiqatların mövzusudur. Alimlər ikinci dərəcəli hissəcikləri xüsusi detektorlar vasitəsilə qeydə alaraq onların xüsusiyyətlərini, enerjisini və mənşəyini araşdırırlar. Bu müşahidələr kainatda baş verən yüksək enerjili prosesləri anlamağa kömək edir.Kosmik şüaların Yerə çatması onların insan sağlamlığına təsiri ilə bağlı da suallar yaradır. Əslində, Yer atmosferi və maqnit sahəsi planetimizi kosmosdan gələn yüklü hissəciklərin əhəmiyyətli hissəsindən qoruyur. Atmosfer yüksək enerjili hissəciklərin böyük qismini udur və onların birbaşa səthə çatmasının qarşısını alır. Buna görə də Yer səthində yaşayan insanlar kosmik şüalardan müəyyən dərəcədə təbii müdafiəyə malikdirlər. Lakin bu qorunma bütün hissəciklərin tamamilə qarşısının alınması demək deyil. Kosmik şüaların yaratdığı ikinci dərəcəli hissəciklər Yer səthinə qədər gəlib çata bilir. Bununla belə, adi şəraitdə bu şüalanma səviyyəsi insan həyatı üçün ciddi təhlükə hesab edilmir.Vəziyyət yüksəklikdə dəyişir. Təyyarələrdə uçan insanlar atmosferin daha seyrək olduğu qatlarda yerləşdikləri üçün Yer səthində olan insanlarla müqayisədə daha çox kosmik şüalanmaya məruz qalırlar. Kosmik şüaların təsiri xüsusilə uzun məsafəli və yüksək hündürlükdə həyata keçirilən uçuşlarda daha çox nəzərə alınır. Astronavtlar üçün isə məsələ daha ciddidir. Çünki Yer atmosferindən və maqnit sahəsinin qoruyucu təsirindən kənarda kosmik şüalara məruzqalma riski artır. Uzunmüddətli kosmik missiyalarda yüksək enerjili hissəciklər astronavtların sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər. Bu səbəbdən kosmik gəmilərin və gələcəkdə Ay və Marsda qurulacaq yaşayış məntəqələrinin radiasiyadan qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Həmçinin oxuyun
Kosmik şüaların araşdırılması müasir astrofizikanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Çünki bu hissəciklər kainatda baş verən ən güclü və enerjili hadisələr haqqında məlumat daşıyır. Onların enerjisini, istiqamətini və tərkibini öyrənməklə alimlər supernova partlayışları, ulduzların təkamülü, qalaktikaların fəaliyyəti və digər kosmik proseslər haqqında daha geniş təsəvvür əldə edirlər. Bununla yanaşı, kosmik şüalar Yer atmosferində baş verən proseslərin öyrənilməsində də istifadə olunur. Onların yaratdığı hissəcik yağışları vasitəsilə atmosferin xüsusiyyətləri, müxtəlif maddələrin quruluşu və hətta bəzi arxeoloji obyektlərin daxili strukturu araşdırıla bilir. Məsələn, müon tomoqrafiyası adlanan üsul vasitəsilə böyük tikililərin və qədim abidələrin daxilindəki boşluqları müəyyən etmək mümkündür.
Beləliklə, kosmik şüalar sadəcə kosmosdan Yerə gələn görünməz hissəciklər deyil. Onlar kainatın ən güclü hadisələrinin izlərini daşıyan təbii məlumat mənbəyidir. Günəşdən, supernova partlayışlarından və digər uzaq kosmik obyektlərdən qaynaqlanan bu hissəciklər böyük məsafələr qət edərək Yer atmosferinə daxil olur, burada yeni hissəciklər yaradır və bəzən planetimizin səthinə qədər çatır. Hər gün fərqinə varmadan kosmik şüaların yaratdığı hissəciklərlə qarşılaşırıq. Onlar gözlə görünmür, səs çıxarmır və gündəlik həyatımızda hiss olunmur. Ancaq alimlər üçün bu görünməz hissəciklər kainatın necə işlədiyini anlamağa kömək edən ən qiymətli təbii mənbələrdən biridir.
Yeganə
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Göy qurşağının digər yarısı harada qalır? MARAQLI FAKT
Yağışdan sonra Günəş üzə çıxanda səmada yaranan göy qurşağı təbiətin ən gözəl mənzərələrindən biridir. Rənglərin bir-birinə qarışaraq yaratdığı bu möhtəşəm görüntü insanlarda hər zaman maraq doğurub. Lakin çoxlarının diqqət etmədiyi maraqlı bir həqiqət var: Biz göy qurşağını adətən yarımdairə şəklində görsək də, əslində o, tam bir dairə formasındadır. Bəs niyə onun yalnız bir hissəsini müşahidə edə bilirik? Göy qurşağının digər yarısı harada qalır və bu təbiət hadisəsi necə yaranır?Citypost.az xəbər verir ki, əslində, göy qurşağının yaranması Günəş işığının yağış damcıları ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində baş verir. Günəşdən gələn ağ işıq ilk baxışda vahid rəngdə görünsə də, onun tərkibində müxtəlif rənglər...
11 Noyabr 2026, 08:30
Hipnaqoji mərhələ: Beyin yuxuya gedərkən necə yaradıcı düşünür?
İnsan beyninin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri yaradıcılığın yalnız tam oyaq vəziyyətdə deyil, yuxuya keçid anında da fəallaşa bilməsidir. Gün ərzində məntiqli düşünməyə, hadisələri təhlil etməyə və məlumatları müəyyən ardıcıllıqla əlaqələndirməyə alışan beyin yuxuya getməyə başladığı ilk anlarda fərqli iş rejiminə keçir. Bu zaman düşüncələr daha sərbəst olur, bir-biri ilə əlaqəsi olmayan kimi görünən anlayışlar arasında qeyri-adi assosiasiyalar yaranır. Məhz bu qısa müddətli vəziyyət alimlərin diqqətini çəkən hipnaqoji mərhələdir.Citypost.az xəbər verir ki, hipnaqoji vəziyyət insanın oyaqlıqdan yuxuya keçdiyi aralıq dövrü ifadə edir. Bu mərhələdə insan hələ ətraf aləmdən tamamilə xəbərsiz olmur, lakin adi oyaqlıq vəziyyətindəki düşüncə və diqqət mexanizmləri tədricən zəifləməyə...
10 Noyabr 2026, 10:30
Dünya bir günlüyünə işıqlarını söndürsə, nə baş verər?
Təsəvvür edin ki, dünyanın bütün ölkələrində insanlar bir gün ərzində lazımsız işıqları söndürür, binaların fasadları, reklam lövhələri, küçələr və evlər əvvəlki kimi işıqlandırılmır. Şəhərlərin parlaq görüntüsü yox olur, gecə səması yenidən ulduzlarla dolur və təbiət bir günlük də olsa, süni işıqlandırmanın təsirindən xilas olur. İlk baxışdan bu, sadəcə kiçik bir qənaət addımı kimi görünə bilər. Lakin belə bir təşəbbüsün həm ətraf mühit, həm enerji istehlakı, həm də canlı aləm üçün əhəmiyyətli nəticələri ola bilər.Citypost.az-ın məlumatına görə, dünyanın hər yerində insanlar bir gün ərzində zəruri olmayan işıqları söndürsələr, enerji istehlakında müəyyən azalma əldə etmək mümkündür. Bu, elektrik enerjisinin istehsalı üçün istifadə...
10 Noyabr 2026, 09:30
Gözlərimizi yumanda gördüyümüz işıqlar: Fosfen nədir?
Gözlərimizi yumduqda qarşımıza yalnız qaranlıq çıxacağını düşünürük. Lakin bəzən göz qapaqlarımızın arxasında parlayan nöqtələr, hərəkət edən işıq dalğaları, rəngli ləkələr və hətta ulduzlu səmanı xatırladan qəribə naxışlar görürük. Maraqlısı budur ki, bu görüntülər ətrafımızda heç bir işıq mənbəyi olmadığı halda da meydana gələ bilər. Elm bu maraqlı hadisəni fosfen adlandırır.Fosfenlər insanın görmə sisteminin nə qədər mürəkkəb işlədiyini nümayiş etdirən maraqlı fizioloji hadisələrdən biridir. Çünki görmə prosesi yalnız gözlərimizə düşən işığın beyinə ötürülməsindən ibarət deyil. Beyin gözlərdən aldığı siqnalları emal edir, onları mənalandırır və gördüyümüz görüntünü formalaşdırır. Bəzi hallarda isə xarici işıq mənbəyi olmadan da görmə sistemi daxilində yaranan elektrik aktivliyi...
10 Noyabr 2026, 08:30
Aslan, bəbir, kaftar... Heç birindən çəkinməyən qeyri-adi heyvan
Təbiətdə güc dedikdə ilk ağıla gələn heyvanlar adətən aslan, pələng və ayı olur. Lakin heyvanlar aləmində elə bir canlı var ki, kiçik bədən quruluşuna baxmayaraq, özündən dəfələrlə böyük yırtıcıların qarşısında geri çəkilməməsi ilə seçilir. Söhbət bal porsuğundan gedir. Xarici görünüşü o qədər də təhlükəli təsir bağışlamayan bu heyvan cəsarəti, dözümlülüyü və aqressiv müdafiə davranışı ilə təbiətin ən maraqlı canlılarından biri hesab olunur.Citypost.az xəbər verir ki, Bal porsuğu Ginnesin Rekordlar Kitabının 2002-ci il nəşrində dünyanın ən qorxusuz heyvanı kimi təqdim edilib. Onun bu ada layiq görülməsinin əsas səbəbi özündən böyük heyvanlarla qarşılaşmaqdan çəkinməməsi, təhlükə hiss etdikdə geri çəkilmək əvəzinə müqavimət göstərməsidir....
09 Noyabr 2026, 11:40
Pişiklər qaranlıqda necə görür? Gecələr onları əsl “ninjalara” çevirən sirr nədir?
Pişiklərin gecə saatlarında qaranlıq mühitdə belə rahat hərəkət etməsi, ətrafdakı əşyaları asanlıqla seçməsi və ovunu dəqiqliklə izləməsi hər zaman insanlarda maraq doğurub. Gün işığında olduğu kimi, zəif işıqlandırılmış yerlərdə də çevik hərəkət edə bilən pişiklər sanki qaranlığı görürmüş kimi davranırlar. Bəs onların gözlərində hansı xüsusi mexanizm var ki, insan gözünün çətinliklə seçdiyi görüntüləri onlar daha rahat görə bilirlər?Citypost.az-ın məlumatına görə, pişiklərin gecə görmə qabiliyyətinin əsas sirri gözlərinin quruluşunda, xüsusilə də “Tapetum lucidum” adlanan xüsusi reflektiv təbəqədə gizlənir. Bu təbəqə pişiyin gözünün arxa hissəsində, torlu qişanın arxasında yerləşir və gözə daxil olan işığı əks etdirmək xüsusiyyətinə malikdir.Belə ki, zəif işıq gözə...
09 Noyabr 2026, 10:40
