Hipnaqoji mərhələ: Beyin yuxuya gedərkən necə yaradıcı düşünür?

İnsan beyninin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri yaradıcılığın yalnız tam oyaq vəziyyətdə deyil, yuxuya keçid anında da fəallaşa bilməsidir. Gün ərzində məntiqli düşünməyə, hadisələri təhlil etməyə və məlumatları müəyyən ardıcıllıqla əlaqələndirməyə alışan beyin yuxuya getməyə başladığı ilk anlarda fərqli iş rejiminə keçir. Bu zaman düşüncələr daha sərbəst olur, bir-biri ilə əlaqəsi olmayan kimi görünən anlayışlar arasında qeyri-adi assosiasiyalar yaranır. Məhz bu qısa müddətli vəziyyət alimlərin diqqətini çəkən hipnaqoji mərhələdir.

Citypost.az xəbər verir ki, hipnaqoji vəziyyət insanın oyaqlıqdan yuxuya keçdiyi aralıq dövrü ifadə edir. Bu mərhələdə insan hələ ətraf aləmdən tamamilə xəbərsiz olmur, lakin adi oyaqlıq vəziyyətindəki düşüncə və diqqət mexanizmləri tədricən zəifləməyə başlayır. Beyin yuxunun ilk mərhələsinə – N1 mərhələsinə daxil olduqda insanın fikirləri daha parçalı, obrazlı və qeyri-adi xarakter ala bilər. Bəzən insan bu anlarda heç vaxt düşünmədiyi bir ideyanı xatırlayır, qəribə görüntülər görür və ya müxtəlif hadisələr arasında gözlənilməz əlaqələr qurur.Bu vəziyyətin yaradıcılıq baxımından maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, insan hələ tam yuxuya getmədiyi üçün yaranan fikirləri müəyyən dərəcədə dərk edə və yadda saxlaya bilir. Tam oyaqlıq zamanı düşüncələrimiz adətən məntiq, təcrübə, qaydalar və əvvəlki biliklər əsasında formalaşır. Hipnaqoji mərhələdə isə bu nəzarət mexanizmləri zəiflədiyindən beyin daha sərbəst assosiasiyalar yarada bilər. Nəticədə bir-birindən uzaq görünən ideyalar arasında yeni əlaqələr meydana çıxır.

Bu maraqlı xüsusiyyətdən istifadə edən məşhur rəssamlardan biri Salvador Dali olub. O, yaradıcılığını stimullaşdırmaq üçün yuxuya keçid anını xüsusi üsulla ələ keçirməyə çalışırdı. Dali kresloda oturaraq əlində metal açar saxlayır, yuxuya getməyə başladığı zaman açar əlindən düşür və yerə çırpılaraq səs yaradırdı. Həmin səs onu qəfil oyadırdı. Beləliklə, rəssam dərin yuxuya getməmişdən əvvəl yaranan düşüncələri xatırlamağa və həmin anlarda ağlına gələn qeyri-adi obrazlardan yaradıcılığında istifadə etməyə çalışırdı.Dali üçün bu, sadəcə qeyri-adi bir vərdiş deyildi. O, yuxu ilə oyaqlıq arasındakı həmin qısa müddətin təsəvvür və fantaziya baxımından xüsusi imkanlar yaratdığını düşünürdü. Rəssamın sürrealist əsərlərində gördüyümüz qeyri-adi obrazlar, reallıqla yuxu elementlərinin qarışması və bir-biri ilə əlaqəsiz görünən predmetlərin eyni kompozisiyada birləşməsi bu yaradıcı yanaşma ilə də əlaqələndirilir.

Dali ilə bağlı bu üsul sonradan elmi araşdırmaların da diqqət mərkəzinə gəlib. Tədqiqatçılar yuxunun ilk mərhələsində yaranan düşüncə və obrazların yaradıcı problemlərin həllinə necə təsir etdiyini araşdırmağa başlayıblar. Bu istiqamətdə aparılan maraqlı tədqiqatlardan biri Paris Beyin İnstitutunun alimlərinin iştirakı ilə həyata keçirilən araşdırmadır. Araşdırmada iştirakçılardan mürəkkəb riyazi tapşırıqları həll etmələri istənilib. Daha sonra onların yuxuya keçid mərhələsində yaranan vəziyyətləri müşahidə olunub və həmin anlarda oyadılan şəxslərin problemə yenidən yanaşması qiymətləndirilib.Tədqiqatın diqqətçəkən nəticələrindən biri N1 yuxu mərhələsinə daxil olub, lakin dərin yuxuya keçməmiş oyadılan iştirakçıların bəzi tapşırıqlarda gizli həll yolunu tapmaq ehtimalının daha yüksək olması idi. Araşdırma ilə bağlı yayılan məlumatlarda bu mərhələdə oyadılan insanların mürəkkəb problemi həll etmək ehtimalının üç dəfə çox olduğu qeyd edilir. Bu nəticə yuxuya keçid anının yaradıcılıq və problem həlli baxımından əhəmiyyətli ola biləcəyini göstərir.

Bununla belə, bu nəticəni bütün yaradıcı fəaliyyətlərə və hər bir insana şamil etmək düzgün olmaz. Söhbət konkret tədqiqat şəraitində müəyyən tapşırıqların həllindən gedir. Hipnaqoji vəziyyətin yaradıcılığı necə artırdığı, hansı insanlarda daha güclü təsir göstərdiyi və bu üsulun gündəlik həyatda nə dərəcədə effektiv olduğu hələ də araşdırılan məsələlərdəndir.Bəs yuxuya keçid mərhələsi niyə bu qədər fərqli düşüncə tərzi yaradır? Bunun əsas səbəblərindən biri beynin oyaqlıq zamanı istifadə etdiyi nəzarət və diqqət mexanizmlərinin yuxuya keçidlə birlikdə dəyişməsidir. İnsan oyaq olarkən fikirlərini müəyyən məntiqi çərçivədə saxlamağa, uyğun olmayan düşüncələri kənarlaşdırmağa və diqqətini konkret məsələyə yönəltməyə çalışır. Yuxuya keçid zamanı isə bu nəzarət tədricən zəifləyir. Beyin müxtəlif xatirələri, təsvirləri və məlumatları daha sərbəst şəkildə birləşdirə bilir.

Həmçinin oxuyun

Noyabrın pensiyaları BU TARİXDƏ ÖDƏNİLƏCƏK

SON DƏQİQƏ! Qəfil vəfat etdi

Şəmsi Vəfadar: "Ey Sevgili Bayrağım!"

Əli Nağıyevin doğum günüdür

Məsələn, insan gün ərzində həll edə bilmədiyi bir problemlə bağlı düşünərkən yalnız məlum üsullara müraciət edə bilər. Lakin yuxuya keçid anında həmin problemə tamamilə fərqli baxış bucağından yanaşmaq mümkündür. Çünki bu mərhələdə düşüncə adi məntiqi ardıcıllıqdan uzaqlaşa, fərqli assosiasiyalar və gözlənilməz ideyalar yarada bilər. Bəzən insan məhz həmin an ağlına gələn fikrin nə qədər maraqlı olduğunu yalnız oyandıqdan sonra anlayır.Ancaq bu mərhələnin ən böyük çətinliyi onun çox qısa davam etməsidir. İnsan hipnaqoji vəziyyətdən daha dərin yuxu mərhələsinə keçdikcə ətraf aləmlə əlaqəsi zəifləyir və yaranan fikirləri şüurlu şəkildə yadda saxlamaq çətinləşir. Əgər insan həmin anda tamamilə yuxuya gedərsə, bir neçə saniyə əvvəl ağlına gələn maraqlı ideyanı oyandıqdan sonra xatırlamaya bilər. Salvador Dalinin açar üsulunun əsas məntiqi də məhz bu qısa müddətli vəziyyəti mümkün qədər tez qeydə almaq idi.Bu üsulu sınamaq istəyənlər üçün əsas məsələ yuxunu pozmadan həmin keçid anında yaranan fikirləri yadda saxlamaqdır. Məsələn, insan yatağa uzanmazdan əvvəl yanında qeyd dəftəri saxlaya, yuxuya getməyə başladığını hiss etdikdə yaranan ilk ideyaları oyandıqdan sonra yaza bilər. Dalinin istifadə etdiyi üsulda isə metal əşyanın düşmə səsi insanı həmin mərhələdən geri qaytarırdı. Bununla belə, yuxunun davamlı şəkildə pozulması sağlam istirahət üçün faydalı deyil. Bu səbəbdən belə təcrübələr müntəzəm yuxu rejimini əvəz etməməlidir.

Beləliklə, Salvador Dalinin əlində açarla yuxuya getməsi ilk baxışdan qəribə sənətçi vərdişi təsiri bağışlasa da, arxasında insan beyninin maraqlı bir xüsusiyyəti dayanır. Yuxu ilə oyaqlıq arasındakı hipnaqoji mərhələ beynin fərqli assosiasiyalar yaratdığı, qeyri-adi ideyaların meydana çıxa bildiyi qısa bir keçid dövrüdür. Elmi araşdırmalar da bu mərhələnin bəzi yaradıcı problemlərin həllinə kömək edə biləcəyini göstərir. Bəzən insanın ən maraqlı fikirləri məhz tam oyaq olmadığı, amma hələ yuxuya da getmədiyi həmin bir neçə saniyədə yaranır.

Yusif