Geosmin və petrikor: Yağış qoxusunun yaranma sirri nədən ibarətdir?
Maraqlı 19 Noyabr 2026, 10:00
321
Yağış yağdıqdan sonra havada hiss edilən torpaq qoxusu bir çox insana xoş təsir bağışlayır. Xüsusilə uzun müddət davam edən quraqlıqdan sonra ilk yağış damcıları torpağa düşəndə ətrafa yayılan bu özünəməxsus qoxu daha aydın hiss olunur. Bəziləri üçün bu qoxu uşaqlıq xatirələrini, bəziləri üçün isə təbiətin yenilənməsini xatırladır. Lakin maraqlıdır ki, yağışdan sonra hiss etdiyimiz bu qoxunun xüsusi adı var: petrikor.
Citypost.az-ın məlumatına görə, Petrikor sözü ilk dəfə 1964-cü ildə avstraliyalı alimlər İzabel Coys Bear və Riçard Tomas tərəfindən elmi ədəbiyyata daxil edilib. Bu termin yunan mənşəli iki sözdən yaranıb: “petra” – daş, “ichor” isə qədim yunan mifologiyasında tanrıların damarlarında axdığına inanılan maye deməkdir. Alimlər bu ifadədən yağışdan sonra torpaq və daşlardan yayılan xarakterik qoxunu təsvir etmək üçün istifadə ediblər.
Bəs bu qoxu necə yaranır? Onun əsas mənbələrindən biri torpaqda yaşayan mikroorqanizmlər, xüsusilə aktinobakteriyalar adlanan bakteriyalar qrupudur. Bu bakteriyalar torpaqda üzvi maddələrin parçalanmasında mühüm rol oynayır və təbii ekosistemin fəaliyyətinə kömək edir. Onların fəaliyyəti nəticəsində geosmin adlı üzvi birləşmə əmələ gəlir. Məhz geosmin yağışdan sonra hiss etdiyimiz torpaq qoxusunun əsas səbəblərindən biridir.Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, insan burnu geosmin maddəsinə qarşı olduqca həssasdır. Bu birləşmənin çox kiçik miqdarını belə hiss edə bilirik. Hətta havada cüzi konsentrasiyada mövcud olduqda belə onun xarakterik torpaq qoxusunu tanımaq mümkündür. Alimlər hesab edirlər ki, insanın bu maddəyə yüksək həssaslığı təkamül baxımından da maraqlı xüsusiyyətdir. Çünki torpaq və su ilə əlaqəli qoxular təbiətdəki dəyişiklikləri hiss etməyimizə kömək edə bilər.
Yağışın bu qoxunu necə havaya yayması da ayrıca elmi maraq doğurur. Yağış damcıları torpağın səthinə düşdükdə kiçik hava qabarcıqları yaranır. Bu qabarcıqlar sürətlə yuxarı qalxaraq parçalanır və ətrafdakı havaya mikroskopik damcılar, eləcə də müxtəlif uçucu birləşmələr daşıyır. Nəticədə torpaqda olan geosmin və digər qoxu maddələri havaya yayılır və insan burnuna çatır.Bu proses xüsusilə yüngül və orta intensivlikli yağışlar zamanı daha nəzərəçarpan ola bilər. Quraq torpağa düşən ilk yağış damcıları ilə havaya yayılan xırda aerozol hissəcikləri petrikor qoxusunun ətrafa yayılmasına şərait yaradır. Yağışın intensivliyi, torpağın quruluq səviyyəsi, temperatur və ətraf mühitin xüsusiyyətləri də bu qoxunun nə qədər güclü hiss olunmasına təsir göstərir.
Petrikorun yaranmasında yalnız geosmin iştirak etmir. Bitkilərin quraqlıq dövründə torpaq və daşların səthində toplanan bəzi yağlı maddələri də yağışla birlikdə havaya yayıla bilər. Bu maddələr torpaq qoxusuna əlavə çalarlar verir. Bundan başqa, yağışdan sonra havada hiss edilən təmizlik və təravət duyğusunun bir hissəsi atmosferdəki ozon və digər uçucu birləşmələrlə də əlaqəli ola bilər. Lakin petrikorun əsas xarakterik torpaq ətri geosminlə bağlıdır. Alimlərin diqqətini çəkən başqa bir məqam isə geosminin yalnız yağışdan sonra deyil, bəzi torpaq, su və təbii mühitlərdə də mövcud olmasıdır. Bu maddə müəyyən hallarda içməli suya, balıqlara və digər məhsullara torpaq və ya kifə bənzər dad-qoxu verə bilər. Deməli, yağışdan sonra bizə xoş gələn həmin qoxunun mənbəyi başqa şəraitdə fərqli şəkildə də hiss oluna bilər.
Həmçinin oxuyun
Yağışdan sonra torpağın qoxusunu sevməyimizin səbəbi isə təkcə kimyəvi proseslərlə məhdudlaşmır. Qoxular insan beynində xatirələr və emosiyalarla sıx əlaqəlidir. Məsələn, yağış qoxusu kiməsə uşaqlığını, kənd həyatını, təbiətdə keçirdiyi günləri və ya xüsusi bir xatirəni yada sala bilər. Buna görə də eyni qoxu müxtəlif insanlarda fərqli hisslər yarada bilir.
Beləliklə, yağışdan sonra havaya yayılan torpaq ətri sadəcə təbiətin xoş qoxusu deyil, torpaqda yaşayan mikroorqanizmlərin fəaliyyəti, geosmin maddəsi və yağış damcılarının yaratdığı fiziki proseslərin nəticəsidir. Hər dəfə yağışdan sonra dərindən nəfəs aldığımız zaman əslində mürəkkəb bir təbiət hadisəsinin nəticəsini hiss edirik.
Yusif
Güzgü sağla solu dəyişir, yoxsa önlə arxanı? – Fizika və beyin qavrayışı barədə maraqlı həqiqət
Güzgüyə baxdığımız zaman çoxumuz özümüzün sağ və sol tərəflərinin dəyişdiyini düşünürük. Məsələn, sağ əlimizi qaldırdıqda güzgüdəki görüntümüz sanki sol əlini qaldırır. Eyni zamanda, üzümüzün sağ tərəfində olan bir xüsusiyyət güzgüdə sol tərəfdə görünür. Lakin maraqlı məqam budur ki, güzgü əslində sağla solu dəyişmir. O, görüntünü ön-arxa istiqamətində əks etdirir. Bəs onda niyə bizə elə gəlir ki, güzgüdə sağ və sol tərəflərimiz yerini dəyişib?Citypost.az xəbər verir ki, bunun səbəbi güzgünün işləmə prinsipindən daha çox, insan beyninin görüntünü necə qəbul etməsi ilə bağlıdır. Güzgü qarşısında dayandığımız zaman özümüzə üzbəüz baxırıq. Beynimiz isə qarşı tərəfdə gördüyümüz görüntünü sanki qarşımızda başqa bir insan dayanıbmış...
19 Noyabr 2026, 09:00
100 faiz şarj telefonun batareyasına zərər verir? Mütəxəssislərdən AÇIQLAMA
Bir çox insan yatmazdan əvvəl telefonunu enerji yığmağa qoyur və səhər oyanana qədər şarj cihazından ayırmır. Bu, gündəlik həyatda geniş yayılmış vərdişlərdən biridir. Lakin telefonun saatlarla, xüsusilə də bütün gecə şarjda qalmasının batareyaya zərər verib-vermədiyi ilə bağlı suallar yaranır. Bəziləri hesab edir ki, telefon 100 faizə çatdıqdan sonra da enerji qəbul etməyə davam edir və bu, cihazın partlamasına səbəb ola bilər. Əslində isə müasir smartfonlarda bu proses xüsusi elektron idarəetmə sistemi vasitəsilə tənzimlənir.Citypost.az xəbər verir ki, müasir telefonların əksəriyyətində batareyanın enerji səviyyəsini izləyən və şarj prosesini idarə edən xüsusi sistem mövcuddur. Telefonun enerji səviyyəsi 100 faizə çatdıqda sistem batareyanın doldurulmasını...
18 Noyabr 2026, 11:40
Qarışqalar bir-birini xilas etmək üçün amputasiya edir – ALİMLƏRDƏN MARAQLI KƏŞF
Təbiətdəki canlıların davranışları bəzən insanları heyrətləndirən xüsusiyyətlər ortaya qoyur. Alimlərin apardığı araşdırmalar göstərib ki, bəzi qarışqa növləri yaralanan həmcinslərinə kömək etməklə kifayətlənmir, hətta onların həyatını xilas etmək üçün cərrahi müdaxiləyə bənzər üsullardan istifadə edirlər. Florida dülgər qarışqaları kimi tanınan bu canlılar yaralı qarışqaların vəziyyətini qiymətləndirir, yaranın yerindən və ağırlığından asılı olaraq fərqli müalicə üsulları seçirlər.Citypost.az xəbər verir ki, Almaniyanın Vürtsburq Universitetinin alimlərinin araşdırmasına əsasən, Florida dülgər qarışqaları (Camponotus floridanus) ayağından ciddi xəsarət alan yuva yoldaşlarına müdaxilə edərək zədələnmiş ətrafı amputasiya edirlər. Bu davranış təsadüfi dişləmə və ya aqressiya deyil. Qarışqalar yaralanmanın yerini müəyyənləşdirir, vəziyyəti qiymətləndirir və infeksiyanın yayılma təhlükəsini azaltmaq...
18 Noyabr 2026, 10:40
Mürəkkəb balığının heyrətamiz müdafiə və hərəkət sistemi
Dənizlərin ən maraqlı canlılarından biri olan mürəkkəb balığı həm hərəkət mexanizmi, həm ovlanma üsulu, həm də özünü təhlükələrdən qorumaq qabiliyyəti ilə diqqət çəkir. Bu canlı suyun dərinliklərində yaşamasına baxmayaraq, olduqca sürətli hərəkət edə, ovunu xüsusi uzantıları vasitəsilə tuta və təhlükə anında düşməninin diqqətini yayındırmaq üçün suya mürəkkəbəbənzər tünd maye buraxa bilir. Onun sahib olduğu bu xüsusiyyətlər dəniz həyatına uyğunlaşmanın nə qədər mürəkkəb və maraqlı olduğunu göstərir.Citypost.az-ın məlumatına görə, mürəkkəb balığının sürətli hərəkət etməsini təmin edən əsas mexanizm reaktiv hərəkət sistemi hesab olunur. Bu proses zamanı canlı mantiya adlanan əzələli bədən boşluğuna su qəbul edir. Daha sonra həmin suyu sifon adlanan...
17 Noyabr 2026, 10:30
Səhra qarışqaları yuvalarına qayıtmaq üçün addımlarını sayırlar: Bunu onlara kim öyrədib?
Səhrada yaşayan qarışqalar yuvalarından çıxan kimi addımlarını saymağa başlayırlar. İlk baxışdan inanılmaz görünsə də, bu kiçik canlılar istiqaməti müəyyənləşdirmək və yuvalarına geri qayıtmaq üçün olduqca maraqlı mexanizmdən istifadə edirlər.Citypost.az-ın məlumatına görə, Adi qarışqalar hərəkət etdikləri yol boyunca feromon adlanan kimyəvi maddələrdən ibarət qoxu izləri buraxırlar. Digər qarışqalar da həmin izləri izləyərək qida mənbəyinə və ya yuvaya doğru hərəkət edirlər. Lakin səhrada yüksək temperatur və güclü günəş şüaları bu kimyəvi izlərin tez itirilməsinə səbəb ola bilər. Belə şəraitdə qarışqalar başqa bir üsula əl atırlar: addımlarını sayırlar.Alimlərin apardığı təcrübələr bu bacarığın necə işlədiyini daha aydın göstərib. Tədqiqat zamanı bəzi qarışqaların ayaqları süni...
17 Noyabr 2026, 09:30
İlan zəhəri kremlərdə: ilham mənbəyi, yoxsa reklam hiyləsi?
Təbiətin ən təhlükəli canlılarından biri hesab edilən ilanların zəhəri əsrlərdir insanlarda qorxu yaradır. Lakin elm və kosmetologiyanın inkişafı bu təhlükəli maddəyə tamamilə fərqli prizmadan yanaşmağa imkan verib. Bir vaxtlar yalnız zəhərlənmə və həyati təhlükə ilə əlaqələndirilən ilan zəhəri bu gün qırışıq əleyhinə kosmetik vasitələrin hazırlanmasında istifadə edilən maddələrin ilham mənbəyinə çevrilib. Xüsusilə ilan zəhərinin bəzi komponentlərinin sinir-əzələ əlaqəsinə təsir göstərməsi alimlərin diqqətini çəkib. Bu xüsusiyyətlərdən ilhamlanan tədqiqatçılar zəhərin təsir mexanizmini təqlid edən sintetik peptidlər hazırlayıblar. Nəticədə estetik kosmetologiyada dəri qırışlarının görünüşünü azaltmağa yönəlmiş yeni məhsullar meydana çıxıb.Citypost.az xəbər verir ki, ilk baxışdan ilan zəhərinin bahalı üz kremlərinin tərkibində yer alması...
17 Noyabr 2026, 08:30