Çaxmağın içindəki “daş” əslində daş deyil: Qığılcım necə yaranır?
Maraqlı 03 Noyabr 2026, 10:00
689
Gündəlik həyatda tez-tez istifadə etdiyimiz çaxmaqların iş prinsipi ilk baxışdan sadə görünsə də, onların daxilində maraqlı fiziki və kimyəvi proseslər baş verir. Bir düyməyə basmaqla yaranan kiçik qığılcım əslində xüsusi metal ərintisinin sürtünmə nəticəsində xırda hissəciklərə ayrılması və həmin hissəciklərin havada alışması hesabına meydana gəlir. Maraqlıdır ki, çaxmağın “daşı” adlandırdığımız detal heç də adi daş deyil. O, əsasən serium və dəmir tərkibli xüsusi metal ərintisindən hazırlanır.
Citypost.az xəbər verir ki, adi mexaniki çaxmaqlarda qığılcımın yaranması üçün iki əsas detal birlikdə işləyir: metal ərintidən hazırlanmış çaxmaq daşı və onun üzərində fırlanan dişli çarx. İstifadəçi çarxı baş barmağı ilə çevirdikdə onun iti və nahamar səthi metal ərintiyə sürtünür. Bu zaman ərintidən çox kiçik metal hissəcikləri qopur. Sürtünmə nəticəsində qopan hissəciklər havada sürətlə oksidləşərək qızır və alışır. Gözümüzlə gördüyümüz qığılcımlar məhz bu közərən metal hissəcikləridir.Bu prosesdə serium mühüm rol oynayır. Serium nadir torpaq elementləri qrupuna daxil olan metaldır və müəyyən şəraitdə asanlıqla oksidləşərək qığılcım yaratmağa imkan verir. Seriumun dəmir və digər elementlərlə ərintisi qığılcımın yaranması üçün əlverişli xüsusiyyətlərə malikdir. Buna görə də həmin material çaxmaq istehsalında geniş istifadə olunur. Ərintidən ayrılan xırda hissəciklər havadakı oksigenlə reaksiyaya girərək yüksək temperaturda yanır və alovun yaranmasına şərait yaradır.
Çaxmağın işləməsi yalnız qığılcımın yaranmasından ibarət deyil. Onun daxilində yanacaq sistemi də mövcuddur. Müasir birdəfəlik çaxmaqların əksəriyyətində yanacaq kimi butan qazından istifadə edilir. Butan çaxmağın daxilində təzyiq altında saxlanıldığı üçün əsasən maye vəziyyətdə olur. Çaxmağın şəffaf gövdəsi varsa, onu işığa tutduqda daxilindəki yanacağın səviyyəsini görmək mümkündür.İstifadəçi düyməni basdıqda çaxmağın daxilindəki kiçik klapan açılır və təzyiq altında olan butan xaricə buraxılır. Təzyiq azaldıqda maye butan sürətlə buxarlanaraq qaz halına keçir. Bu zaman dişli çarxın fırlanması nəticəsində yaranan qığılcımlar qazla qarışır və yanma prosesi başlayır. Beləliklə, çaxmağın alovunun yaranması üçün həm yanacaq, həm də onu alışdıracaq qığılcım lazımdır.
Mexaniki çaxmağın bu sadə, lakin effektiv mexanizminin arxasında uzun bir elmi-texniki inkişaf tarixi dayanır. Serium əsaslı xüsusi ərintinin yaradılması bu sahədə mühüm yeniliklərdən biri hesab olunur. Avstriyalı kimyaçı Karl Auer fon Velsbax 1903-cü ildə qığılcım yaratmaq qabiliyyətinə malik ferroserium ərintisini inkişaf etdirib. Bu material sonradan alışdırıcı mexanizmlərdə geniş istifadə olunmağa başlayıb. Məhz həmin ixtira müasir mexaniki çaxmaqların iş prinsipinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.Bununla belə, bütün çaxmaqlar eyni mexanizmlə işləmir. Bəzi modellərdə metal ərintinin sürtünməsi əvəzinə piezoelektrik sistemdən istifadə olunur. Belə çaxmaqlarda kiçik yaylı mexanizm xüsusi kristala zərbə vurur. Mexaniki təzyiq nəticəsində kristalda elektrik yükü yaranır və qısa müddətli yüksək gərginlikli elektrik boşalması baş verir. Bu boşalma nəticəsində yaranan qığılcım çaxmaqdan çıxan butan qazını alışdırır.Piezoelektrik çaxmaqlarda qığılcımın yaranması üçün metal çarxın və xüsusi ərintinin sürtünməsinə ehtiyac yoxdur. Burada əsas prinsip müəyyən kristalların mexaniki təsir altında elektrik gərginliyi yaratmasıdır. Bu hadisə piezoelektrik effekt adlanır. Eyni fiziki prinsip bəzi alışdırıcılarda, qaz sobalarında və digər elektrik qığılcımı yaradan cihazlarda da tətbiq olunur.
Həmçinin oxuyun
Beləliklə, gündəlik istifadə etdiyimiz kiçik çaxmağın daxilində kimya, fizika və mühəndislik bir araya gəlir. Bir modeldə serium əsaslı metal ərintinin sürtünməsi nəticəsində közərən hissəciklər yaranır, digərində isə kristala tətbiq olunan mexaniki təzyiq elektrik boşalması əmələ gətirir. Hər iki halda məqsəd eynidir: yanacaq rolunu oynayan qazı alışdırmaq və alov yaratmaq.Çaxmağın sadə görünən mexanizmi əslində insanın təbiətdəki materialların xüsusiyyətlərini öyrənərək onları gündəlik həyatında necə tətbiq etdiyinin maraqlı nümunəsidir.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Nikotin beyinə cəmi 10 saniyəyə çatır: asılılıq necə yaranır?
Siqaretin tərkibindəki nikotin insan orqanizminə təsir edən və güclü asılılıq yarada bilən maddələrdən biridir. Maraqlıdır ki, tütün bitkisi bu maddəni insanlarda asılılıq yaratmaq üçün deyil, təbiətdə özünü qorumaq, yarpaqlarını yeyən həşəratlara qarşı müdafiə olunmaq məqsədilə istehsal edir. Bitkinin zərərvericilərə qarşı istifadə etdiyi bu təbii kimyəvi müdafiə mexanizmi insan orqanizminə daxil olduqda isə tamamilə fərqli nəticələrə səbəb olur.Citypost.az-ın məlumatına görə, tütün bitkisi yarpaqları ilə qidalanan həşəratların hücumuna məruz qaldıqda müdafiə mexanizmini işə salır. Həşərat yarpağı gəmirərək zədələdikdə bitkidə bir sıra kimyəvi və bioloji reaksiyalar baş verir. Zədələnmə nəticəsində yaranan siqnallar bitkinin müdafiə sistemini aktivləşdirir və nikotin istehsalında iştirak edən proseslər güclənir....
03 Noyabr 2026, 09:00
Telefonda hərfləri niyə səhv salmırıq? Klaviaturanın gizli sirri
Smartfonlarda mesaj yazarkən bəzən çox kiçik düymələrə toxunmağımıza baxmayaraq, demək olar ki, hər dəfə istədiyimiz hərfi düzgün seçirik. Halbuki telefon ekranındakı klaviatura düymələrinin ölçüsü baş barmağımızla müqayisədə olduqca kiçikdir. Buna baxmayaraq, yazarkən hərfləri nadir hallarda səhv salırıq. Bəs bunun səbəbi nədir? Məlum olur ki, telefon klaviaturasında gördüyümüz düymələrlə cihazın əslində toxunuşu qeydə aldığı sahələr həmişə eyni ölçüdə olmur.Citypost.az xəbər verir ki, bu prosesin arxasında smartfonların istifadə etdiyi ağıllı texnologiyalardan biri dayanır. Telefon istifadəçinin hansı hərfi yazmaq istədiyini əvvəlcədən təxmin edir və növbəti hərfin yerləşdiyi toxunma sahəsini dinamik şəkildə dəyişir. Yəni ekranda düymələrin ölçüsü dəyişməsə də, onların toxunuşu qəbul edən görünməz...
02 Noyabr 2026, 11:40
Quşlar yüksək gərginlikli elektrik xətlərində dayanır-Bəs niyə elektrik onları vurmur?
Yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin üzərində dayanan quşları görmək çoxlarına tanış mənzərədir. Bəzən onlarla quşun eyni elektrik xətti boyunca rahat şəkildə qonduğunu, hətta uzun müddət orada hərəkətsiz qaldığını müşahidə edirik. Bu zaman maraqlı bir sual yaranır: İnsan yüksək gərginlikli elektrik xəttinə toxunduqda həyatını itirə bilərsə, quşlar necə olur ki, həmin naqillərin üzərində dayanarkən elektrik cərəyanına məruz qalmırlar?Citypost.az-ın məlumatına görə, əslində, bunun səbəbi quşların orqanizminin elektrik cərəyanına qarşı xüsusi müdafiəyə malik olması deyil. Burada əsas məsələ elektrik dövrəsinin necə formalaşması, bədənin təmas etdiyi nöqtələr arasındakı gərginlik fərqi və cərəyanın keçə biləcəyi yol ilə bağlıdır.Quşların elektrik xətləri üzərində təhlükəsiz dayanmasının əsas səbəbi hər...
02 Noyabr 2026, 10:40
İnsanların gizli duyğularını üz ifadələrindən anlamaq mümkündürmü? Mikroifadələrin sirri
İnsan bəzən hisslərini gizlətməyə, üzündə başqa bir ifadə yaratmağa və əslində nə düşündüyünü qarşı tərəfə bildirməməyə çalışır. Lakin üz əzələlərində yaranan bəzi çox qısa hərəkətlər insanın emosional vəziyyəti haqqında ipucu verə bilər. Psixologiyada bu cür ani üz hərəkətləri mikroifadələr adlanır. Onlar saniyənin çox kiçik bir hissəsi ərzində meydana çıxır və çox vaxt insanın özü belə həmin hərəkətin fərqinə varmır.Citypost.az xəbər verir ki, mikroifadələr qorxu, qəzəb, kədər, təəccüb, ikrah və digər emosiyalarla əlaqəli ola bilər. Bu ifadələr adi mimikalardan əsasən qısa müddət davam etməsi ilə fərqlənir. İnsan hisslərini şüurlu şəkildə gizlətməyə çalışsa belə, üzündə yaranan ani hərəkətlər onun həmin anda keçirdiyi...
30 Oktyabr 2026, 11:00
Ölümsüz meduza: Yaşlanma prosesini geri çevirə bilən canlı
Təbiətdə elə canlılar var ki, onların xüsusiyyətləri alimləri heyrətləndirməkdə davam edir. Bu canlılardan biri də elmi adı Turritopsis dohrnii olan və “ölümsüz meduza” kimi tanınan dəniz canlısıdır. Onu digər meduza növlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət əlverişli şəraitdə həyat dövrünü yenidən başlada bilməsi və yetkin mərhələdən daha erkən inkişaf mərhələsinə qayıtmaq qabiliyyətidir.Citypost.az xəbər verir ki, əksər canlılarda yaşlanma prosesi həyatın təbii mərhələsi hesab olunur. Lakin Turritopsis dohrnii müəyyən şəraitdə bu prosesi fərqli şəkildə həyata keçirə bilir. Meduza aclıq, fiziki zədələnmə və ya digər əlverişsiz şəraitlə qarşılaşdıqda yetkin formasından əvvəlki inkişaf mərhələsinə qayıda bilər. Bu zaman onun hüceyrələrində yenidən təşkilatlanma baş verir və...
30 Oktyabr 2026, 10:00
Quşlar minlərlə kilometr yolu xəritəsiz necə tapır? Cavab gözlərində gizlənib
Hər il milyonlarla quş minlərlə kilometr məsafə qət edərək bir ölkədən digərinə köç edir. Onlar dağları, dənizləri, səhraları aşır, bəzən həftələrlə fasiləsiz uçur və çox vaxt əvvəlki illərdə olduqları ərazilərə, hətta doğulduqları yerlərə geri qayıdırlar. Bütün bunları edərkən əllərində xəritə, GPS cihazı və ya istiqamət göstərən başqa bir texnoloji vasitə yoxdur. Bəs quşlar bu qədər uzun məsafələri necə qət edir və yollarını necə azmırlar?Citypost.az xəbər verir ki, alimlərin araşdırmaları göstərir ki, quşların istiqamət tapmaq qabiliyyəti bir deyil, bir-birini tamamlayan bir neçə mürəkkəb mexanizmə əsaslanır. Bu mexanizmlər arasında Yer kürəsinin maqnit sahəsini hiss etmək, Günəşin mövqeyindən istifadə etmək, ulduzları müşahidə etmək...
30 Oktyabr 2026, 09:00
