Bizə yazın

Baku

-°C

USD

-

Çaxmağın içindəki “daş” əslində daş deyil: Qığılcım necə yaranır?

Maraqlı 03 Noyabr 2026, 10:00

2221

Gündəlik həyatda tez-tez istifadə etdiyimiz çaxmaqların iş prinsipi ilk baxışdan sadə görünsə də, onların daxilində maraqlı fiziki və kimyəvi proseslər baş verir. Bir düyməyə basmaqla yaranan kiçik qığılcım əslində xüsusi metal ərintisinin sürtünmə nəticəsində xırda hissəciklərə ayrılması və həmin hissəciklərin havada alışması hesabına meydana gəlir. Maraqlıdır ki, çaxmağın “daşı” adlandırdığımız detal heç də adi daş deyil. O, əsasən serium və dəmir tərkibli xüsusi metal ərintisindən hazırlanır.

Citypost.az xəbər verir ki, adi mexaniki çaxmaqlarda qığılcımın yaranması üçün iki əsas detal birlikdə işləyir: metal ərintidən hazırlanmış çaxmaq daşı və onun üzərində fırlanan dişli çarx. İstifadəçi çarxı baş barmağı ilə çevirdikdə onun iti və nahamar səthi metal ərintiyə sürtünür. Bu zaman ərintidən çox kiçik metal hissəcikləri qopur. Sürtünmə nəticəsində qopan hissəciklər havada sürətlə oksidləşərək qızır və alışır. Gözümüzlə gördüyümüz qığılcımlar məhz bu közərən metal hissəcikləridir.Bu prosesdə serium mühüm rol oynayır. Serium nadir torpaq elementləri qrupuna daxil olan metaldır və müəyyən şəraitdə asanlıqla oksidləşərək qığılcım yaratmağa imkan verir. Seriumun dəmir və digər elementlərlə ərintisi qığılcımın yaranması üçün əlverişli xüsusiyyətlərə malikdir. Buna görə də həmin material çaxmaq istehsalında geniş istifadə olunur. Ərintidən ayrılan xırda hissəciklər havadakı oksigenlə reaksiyaya girərək yüksək temperaturda yanır və alovun yaranmasına şərait yaradır.

Çaxmağın işləməsi yalnız qığılcımın yaranmasından ibarət deyil. Onun daxilində yanacaq sistemi də mövcuddur. Müasir birdəfəlik çaxmaqların əksəriyyətində yanacaq kimi butan qazından istifadə edilir. Butan çaxmağın daxilində təzyiq altında saxlanıldığı üçün əsasən maye vəziyyətdə olur. Çaxmağın şəffaf gövdəsi varsa, onu işığa tutduqda daxilindəki yanacağın səviyyəsini görmək mümkündür.İstifadəçi düyməni basdıqda çaxmağın daxilindəki kiçik klapan açılır və təzyiq altında olan butan xaricə buraxılır. Təzyiq azaldıqda maye butan sürətlə buxarlanaraq qaz halına keçir. Bu zaman dişli çarxın fırlanması nəticəsində yaranan qığılcımlar qazla qarışır və yanma prosesi başlayır. Beləliklə, çaxmağın alovunun yaranması üçün həm yanacaq, həm də onu alışdıracaq qığılcım lazımdır.

Mexaniki çaxmağın bu sadə, lakin effektiv mexanizminin arxasında uzun bir elmi-texniki inkişaf tarixi dayanır. Serium əsaslı xüsusi ərintinin yaradılması bu sahədə mühüm yeniliklərdən biri hesab olunur. Avstriyalı kimyaçı Karl Auer fon Velsbax 1903-cü ildə qığılcım yaratmaq qabiliyyətinə malik ferroserium ərintisini inkişaf etdirib. Bu material sonradan alışdırıcı mexanizmlərdə geniş istifadə olunmağa başlayıb. Məhz həmin ixtira müasir mexaniki çaxmaqların iş prinsipinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.Bununla belə, bütün çaxmaqlar eyni mexanizmlə işləmir. Bəzi modellərdə metal ərintinin sürtünməsi əvəzinə piezoelektrik sistemdən istifadə olunur. Belə çaxmaqlarda kiçik yaylı mexanizm xüsusi kristala zərbə vurur. Mexaniki təzyiq nəticəsində kristalda elektrik yükü yaranır və qısa müddətli yüksək gərginlikli elektrik boşalması baş verir. Bu boşalma nəticəsində yaranan qığılcım çaxmaqdan çıxan butan qazını alışdırır.Piezoelektrik çaxmaqlarda qığılcımın yaranması üçün metal çarxın və xüsusi ərintinin sürtünməsinə ehtiyac yoxdur. Burada əsas prinsip müəyyən kristalların mexaniki təsir altında elektrik gərginliyi yaratmasıdır. Bu hadisə piezoelektrik effekt adlanır. Eyni fiziki prinsip bəzi alışdırıcılarda, qaz sobalarında və digər elektrik qığılcımı yaradan cihazlarda da tətbiq olunur.

Beləliklə, gündəlik istifadə etdiyimiz kiçik çaxmağın daxilində kimya, fizika və mühəndislik bir araya gəlir. Bir modeldə serium əsaslı metal ərintinin sürtünməsi nəticəsində közərən hissəciklər yaranır, digərində isə kristala tətbiq olunan mexaniki təzyiq elektrik boşalması əmələ gətirir. Hər iki halda məqsəd eynidir: yanacaq rolunu oynayan qazı alışdırmaq və alov yaratmaq.Çaxmağın sadə görünən mexanizmi əslində insanın təbiətdəki materialların xüsusiyyətlərini öyrənərək onları gündəlik həyatında necə tətbiq etdiyinin maraqlı nümunəsidir.

Yusif 

Problemlərinizi bizə bildirin

077 323 55 66

Aslan, bəbir, kaftar... Heç birindən çəkinməyən qeyri-adi heyvan

Təbiətdə güc dedikdə ilk ağıla gələn heyvanlar adətən aslan, pələng və ayı olur. Lakin heyvanlar aləmində elə bir canlı var ki, kiçik bədən quruluşuna baxmayaraq, özündən dəfələrlə böyük yırtıcıların qarşısında geri çəkilməməsi ilə seçilir. Söhbət bal porsuğundan gedir. Xarici görünüşü o qədər də təhlükəli təsir bağışlamayan bu heyvan cəsarəti, dözümlülüyü və aqressiv müdafiə davranışı ilə təbiətin ən maraqlı canlılarından biri hesab olunur.Citypost.az xəbər verir ki, Bal porsuğu Ginnesin Rekordlar Kitabının 2002-ci il nəşrində dünyanın ən qorxusuz heyvanı kimi təqdim edilib. Onun bu ada layiq görülməsinin əsas səbəbi özündən böyük heyvanlarla qarşılaşmaqdan çəkinməməsi, təhlükə hiss etdikdə geri çəkilmək əvəzinə müqavimət göstərməsidir....

09 Noyabr 2026, 11:40

Pişiklər qaranlıqda necə görür? Gecələr onları əsl “ninjalara” çevirən sirr nədir?

Pişiklərin gecə saatlarında qaranlıq mühitdə belə rahat hərəkət etməsi, ətrafdakı əşyaları asanlıqla seçməsi və ovunu dəqiqliklə izləməsi hər zaman insanlarda maraq doğurub. Gün işığında olduğu kimi, zəif işıqlandırılmış yerlərdə də çevik hərəkət edə bilən pişiklər sanki qaranlığı görürmüş kimi davranırlar. Bəs onların gözlərində hansı xüsusi mexanizm var ki, insan gözünün çətinliklə seçdiyi görüntüləri onlar daha rahat görə bilirlər?Citypost.az-ın məlumatına görə, pişiklərin gecə görmə qabiliyyətinin əsas sirri gözlərinin quruluşunda, xüsusilə də “Tapetum lucidum” adlanan xüsusi reflektiv təbəqədə gizlənir. Bu təbəqə pişiyin gözünün arxa hissəsində, torlu qişanın arxasında yerləşir və gözə daxil olan işığı əks etdirmək xüsusiyyətinə malikdir.Belə ki, zəif işıq gözə...

09 Noyabr 2026, 10:40

Göbələyi kəsmək yaxşıdır, yoxsa kökündən qoparmaq? 27 illik araşdırma maraqlı nəticəni ortaya qoyub

Payız mövsümünün gəlişi ilə meşələrdə göbələk yığımı da başlayır. Xüsusilə şam ağaclarının altında yetişən, xalq arasında məlki kimi tanınan kanlıca göbələyi həvəskarların ən çox axtardığı növlərdən biridir. Göbələk toplayanlar arasında isə uzun illərdir mübahisə mövcuddur: göbələyi bıçaqla kəsmək daha doğrudur, yoxsa torpaqdan ehtiyatla qoparmaq? Bəziləri hesab edir ki, göbələyi kökündən çıxarmaq onun yenidən yetişməsinə mane olur, digərləri isə kəsməyin daha düzgün üsul olduğunu düşünür. Lakin elmi araşdırmalar bu məsələyə fərqli yanaşmağa əsas verir.Citypost.az xəbər verir ki, İlk növbədə, göbələyin gördüyümüz hissəsinin onun bütün varlığı olmadığını bilmək vacibdir. Meşədə torpağın üzərində gördüyümüz papaqlı hissə göbələyin meyvə cismidir. Əslində isə göbələyin əsas...

06 Noyabr 2026, 09:30

Təbiətin ən qorxunc ovçularından biri: Tarakanı canlı “zombiyə” çevirən mücəvhər eşşəkarısı

Təbiətdə elə canlılar var ki, xarici görünüşü ilə insanı heyran etsə də, həyat tərzi və ov üsulları ilə əsl dəhşət yaradır. Onlardan biri də parlaq, zümrüdü xatırladan rəngləri ilə diqqət çəkən mücəvhər eşşəkarısıdır. Cəmi 2 santimetrə yaxın uzunluğa malik olan bu həşərat özündən xeyli böyük tarakanı ovlamaqla kifayətlənmir, onu sanki iradəsindən məhrum edərək canlı “zombi”yə çevirir. Kiçik ölçüsünə baxmayaraq, bu həşəratın ov strategiyası təbiətin nə qədər mürəkkəb, heyrətamiz və bəzən də amansız mexanizmlərə malik olduğunu nümayiş etdirir.Citypost.az xəbər verir ki , məcəvhər eşşəkarısının əsas ovlarından biri Amerika tarakanıdır. Ölçüsünə görə özündən xeyli böyük olan bu həşəratı ələ keçirmək üçün arı...

06 Noyabr 2026, 08:30

Plastik butulkalardakı suyun son istifadə tarixi nəyi göstərir?

Heç diqqət etmisinizmi, mağazadan aldığımız plastik butulkalardakı içməli suyun üzərində son istifadə tarixi qeyd olunur? Bəs suyun özünün xarab olub-olmadığını, müəyyən müddətdən sonra içilməsinin təhlükəli hala gəlib-gəlmədiyini heç düşünmüsünüzmü? İlk baxışdan adi görünən bu detal əslində maraqlı bir sual doğurur: Tərkibi əsasən sudan ibarət olan bir məhsulun niyə son istifadə tarixi olmalıdır? Axı su düzgün şəraitdə saxlanıldıqda uzun müddət öz xüsusiyyətlərini qoruyub saxlaya bilər.Citypost.az xəbər verir ki, İçməli suyun üzərində göstərilən tarix hər zaman suyun özünün müəyyən müddətdən sonra xarab olacağı mənasına gəlmir. Bu tarix daha çox məhsulun qablaşdırılması, saxlanma şəraiti və keyfiyyət göstəricilərinin qorunması ilə əlaqəlidir. Xüsusilə plastik butulkalarda...

06 Noyabr 2026, 00:09

Arıların yuvasını tapır, insanları köməyə çağırır – Təbiətin ən ağıllı quşlarından biri

Təbiətdə elə canlılar var ki, qida əldə etmək üçün gücündən deyil, daha çox zəkasından, müşahidə qabiliyyətindən və digər canlılarla qurduğu qeyri-adi əlaqələrdən istifadə edir. Afrikada yaşayan bal bələdçisi quşu da bu baxımdan dünyanın ən maraqlı canlılarından biri hesab olunur. Bu quş arı yuvalarını tapmaqda xüsusi bacarığa malikdir. Lakin onun daha təəccüblü xüsusiyyəti pətəyi özü aça bilməməsi və bu işi başqa canlıların köməyi ilə həyata keçirməsidir.Citypost.az xəbər verir ki, Bal bələdçisi quşu (Honeyguide) əsasən Afrika ərazilərində yayılıb və arı koloniyalarının yerləşdiyi yuvaları müəyyənləşdirmək qabiliyyəti ilə tanınır. Onun güclü müşahidə bacarığı və qida mənbələrini tapmaq qabiliyyəti bu quşu digər növlərdən fərqləndirir. Bal...

05 Noyabr 2026, 11:40