Yer kürəsi kosmik təhlükələrdən necə qorunur?

Hər gün Yer kürəsinin yaxınlığından və atmosferindən çoxsaylı kosmik cisimlər keçir. Kosmosun dərinliklərindən gələn kiçik toz zərrəcikləri, qaya parçaları, asteroidlər və kometlər planetimizin ətrafındakı kosmik mühitin ayrılmaz hissəsidir. İlk baxışdan sakit və təhlükəsiz görünən Yer əslində fasiləsiz olaraq kosmik material axınına məruz qalır. Bəs bütün bu cisimlərə baxmayaraq, niyə şəhərlərimiz nəhəng kraterlərlə dolu deyil? Niyə hər gün göydən təhlükəli meteoritlər yağmır? Bunun əsas səbəblərindən biri planetimizin təbii müdafiə mexanizmlərinə malik olmasıdır.

Citypost.az-ın məlumatına görə, Yerin kosmik təhlükələrə qarşı ən mühüm müdafiə vasitəsi atmosferdir. Kosmosdan yüksək sürətlə Yerə doğru hərəkət edən kiçik meteoroidlər atmosferə daxil olduqda son dərəcə güclü fiziki proseslərlə qarşılaşırlar. Onlar atmosferin sıx təbəqələrinə daxil olarkən qarşılarındakı havanı sıxır, yüksək temperatur yaranır və cismin səthi qızaraq əriməyə, parçalanmağa və tədricən dağılmağa başlayır. Nəticədə bu cisimlərin böyük əksəriyyəti Yer səthinə çatmamış məhv olur.Gecə səmasında qəfil parlayaraq bir neçə saniyə ərzində yox olan işıq zolaqları da məhz bu hadisənin nəticəsidir. İnsanların “axan ulduz” adlandırdığı bu parıltılar əslində ulduzlarla əlaqəli deyil. Bunlar atmosferə daxil olan meteoroidlərin yaratdığı meteor hadisələridir. Kiçik kosmik parçalar atmosferdə yanaraq və ya parçalanaraq yox olur. Daha böyük və davamlı cisimlərin bəzi hissələri isə bu prosesdən sağ çıxaraq Yer səthinə düşə bilir. Yerə çatmış belə parçalar meteorit adlanır.

Atmosferin qoruyucu rolu olduqca böyük olsa da, o, bütün təhlükələri aradan qaldırmır. Böyük asteroidlər və kometlər Yer atmosferinə daxil olduqda ciddi dağıntılara səbəb ola biləcək gücə malikdir. Planetimizin kosmik təhlükələrdən qorunmasında Günəş sistemindəki digər göy cisimlərinin və onların cazibə qüvvələrinin də müəyyən rolu var. Bu baxımdan ən çox diqqət çəkən planetlərdən biri Yupiterdir.Yupiter Günəş sisteminin ən böyük planetidir. Onun nəhəng kütləsi və güclü cazibə qüvvəsi ətrafındakı kosmik cisimlərin hərəkət trayektoriyalarına ciddi təsir göstərə bilir. Planet asteroidlərin və kometlərin orbitlərini dəyişdirə, bəzi cisimləri özünə çəkə, digərlərini isə Günəş sisteminin müxtəlif istiqamətlərinə yönəldə bilər. Bu xüsusiyyətinə görə Yupiter bəzən Yerin təbii qoruyucusu kimi təqdim edilir.

Lakin burada mühüm bir elmi məqam var: Yupiteri yalnız Yer kürəsini qoruyan nəhəng qalxan kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Onun cazibə qüvvəsi bəzi təhlükəli cisimləri Yerə yaxınlaşmaqdan uzaqlaşdıra bildiyi kimi, müəyyən hallarda onların orbitini dəyişərək daxili Günəş sisteminə, hətta Yerə doğru yönəlməsinə də səbəb ola bilər. Deməli, Yupiterin təsiri daha mürəkkəbdir. O, kosmik cisimlərin hərəkətini dəyişdirən və Günəş sisteminin dinamikasına təsir göstərən nəhəng cazibə qüvvəsi mənbəyidir.Yer kürəsinin təbii peyki olan Ay da kosmik təhlükələrdən danışarkən tez-tez xatırlanır. Ayın səthinə diqqətlə baxdıqda milyonlarla il ərzində baş vermiş toqquşmaların izlərini görmək mümkündür. Onun üzərindəki saysız-hesabsız kraterlər asteroid və meteoroidlərin zərbələri nəticəsində yaranıb. Atmosferi demək olar ki, olmadığı üçün Ay səthinə çatan kiçik kosmik cisimlər burada Yer üzərindəki kimi yanaraq yox olmur və onların yaratdığı izlər uzun müddət qorunub qalır.

Ayın kraterləri bəzən onun Yer kürəsini qorumaq üçün kosmik zərbələri öz üzərinə götürdüyünün sübutu kimi təqdim edilir. Əslində isə Ayın cazibə qüvvəsi və kosmosdakı mövqeyi müəyyən cisimlərin hərəkətinə təsir göstərə bilsə də, onun Yerin əsas müdafiə qalxanı olduğunu söyləmək elmi baxımdan doğru deyil. Ayın ölçüsü Yerə nisbətən kiçikdir və kosmosda hərəkət edən cisimlərin böyük əksəriyyəti onunla toqquşmur. Buna baxmayaraq, Ayın səthi Günəş sistemində uzun müddət ərzində baş verən kosmik toqquşmaların tarixini öyrənmək üçün alimlərə mühüm məlumatlar verir.Bütün bunlarla yanaşı, Yer kürəsinin kosmik təhlükələrdən qorunmasında ən mühüm amillərdən biri də planetimizin Günəş sistemindəki mövqeyi və atmosferinin xüsusiyyətləridir. Atmosfer kiçik meteoroidlərin böyük hissəsini zərərsizləşdirir, Yupiter kimi nəhəng planetlərin cazibə qüvvəsi isə kosmik cisimlərin orbitlərini dəyişdirir. Ayın səthi də milyardlarla il ərzində baş vermiş toqquşmaların izlərini qoruyaraq bu proseslərin öyrənilməsinə imkan yaradır.

Həmçinin oxuyun

İlham Əliyevin adından saxta məlumat YAYILIR -DİQQƏT!

Quşlar yüksək gərginlikli elektrik xətlərində dayanır-Bəs niyə elektrik onları vurmur?

Qatarla gedənlərə ŞAD XƏBƏR!Bilet ucuzlaşdı

Prezidentin Mətbuat Xidməti MƏLUMAT YAYDI

Bununla belə, Yer kürəsi kosmik təhlükələr qarşısında tam müdafiəsiz deyil, amma tam təhlükəsiz də sayılmır. Tarixdə böyük asteroid və komet toqquşmalarının baş verdiyi məlumdur. Alimlər bu cür hadisələrin planetimizin iqliminə, canlı aləminə və həyatın inkişafına ciddi təsir göstərə biləcəyini bildirirlər. Məhz buna görə hazırda dünyanın müxtəlif kosmik agentlikləri Yerə yaxın asteroidləri izləyir, onların orbitlərini hesablayır və mümkün toqquşma risklərini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə çalışırlar.

Beləliklə, hər gün başımızın üzərindən keçən kosmik cisimlərin əksəriyyətinin Yer səthinə çatmaması təsadüf deyil. Atmosferimizin qoruyucu xüsusiyyətləri, Günəş sistemindəki planetlərin cazibə təsirləri və kosmik cisimlərin hərəkət qanunları Yer kürəsində həyatın mövcudluğuna təsir edən mühüm amillərdir. Səmada gördüyümüz parlaq meteorlar isə bir tərəfdən kosmosun nə qədər hərəkətli və təhlükələrlə dolu olduğunu xatırladır, digər tərəfdən atmosferimizin bizi hər gün görünməyən təhlükələrin böyük bir hissəsindən qoruduğunu göstərir.

Yusif