Mutasiya nədir? DNT-də baş verən dəyişikliklər insan həyatına necə təsir edir?

İnsan orqanizminin bütün bioloji xüsusiyyətlərinin formalaşmasında genetik məlumat mühüm rol oynayır. Hüceyrələrimizin fəaliyyətindən tutmuş xarici görünüşümüzə, bəzi fərdi xüsusiyyətlərimizə və irsi meyillərimizə qədər bir çox proses DNT-də (dezoksiribonuklein turşusu) kodlaşdırılmış məlumatlarla əlaqəlidir. Lakin bu genetik kod həmişə dəyişməz qalmır. Bəzən DNT-də müəyyən dəyişikliklər baş verir və bu proses biologiyada mutasiya adlanır. Mutasiyalar canlıların inkişafına, sağlamlığına, irsi xüsusiyyətlərinə və hətta növlərin təkamülünə təsir göstərə bilər.

Citypost.az xəbər verir ki, mutasiya genetik materialda, yəni DNT-nin ardıcıllığında baş verən qalıcı dəyişiklikdir. Bu dəyişikliklər genin müəyyən hissəsində, xromosomlarda və ya daha geniş miqyasda genomun müxtəlif bölgələrində meydana çıxa bilər. Bəzi mutasiyalar yalnız bir DNT hərfinin dəyişməsi ilə məhdudlaşır, digərləri isə genetik materialın müəyyən hissəsinin silinməsi, əlavə olunması və ya yenidən qurulması ilə nəticələnir.DNT-ni orqanizmin bioloji təlimat kitabı kimi təsəvvür etmək olar. Bu kitabda hüceyrələrin necə fəaliyyət göstərməsi, hansı zülalların hazırlanması və orqanizmin inkişafının necə tənzimlənməsi barədə məlumatlar yerləşir. Mutasiya isə həmin təlimatın müəyyən hissəsində baş verən dəyişiklikdir. Bəzən bu dəyişiklik heç bir nəzərəçarpan nəticə yaratmır, bəzən isə hüceyrənin fəaliyyətinə və orqanizmin xüsusiyyətlərinə ciddi təsir göstərə bilir.Mutasiyalar müxtəlif səbəblərdən meydana gəlir. Onların bir qismi hüceyrələr bölünərkən DNT-nin surətinin çıxarılması prosesində baş verən təsadüfi səhvlər nəticəsində yaranır. Hüceyrə bölünməzdən əvvəl öz genetik materialını kopyalayır və yeni hüceyrələrə ötürür. Bu proses olduqca dəqiq həyata keçirilsə də, bəzən DNT ardıcıllığında səhvlər baş verə bilər. Əgər hüceyrənin təmir mexanizmləri həmin səhvi aradan qaldırmazsa, dəyişiklik qalıcı mutasiyaya çevrilə bilər.

Bununla yanaşı, ətraf mühit amilləri də mutasiyaların yaranmasına səbəb ola bilər. Ultrabənövşəyi şüalanma, ionlaşdırıcı radiasiya və bəzi kimyəvi maddələr DNT-yə zərər vuraraq onun strukturunda dəyişikliklər yarada bilər. Məsələn, günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüalar dəri hüceyrələrinin DNT-sinə təsir göstərə bilər. Bu zədələnmələrin bir qismi hüceyrə tərəfindən bərpa olunur, lakin bəzi hallarda dəyişikliklər qalıcı olur. Müəyyən kimyəvi maddələr və radiasiya növləri də genetik materialın zədələnməsi riskini artıra bilər.Mutasiyalarla bağlı ən çox yayılan yanlış təsəvvürlərdən biri onların hamısının zərərli hesab edilməsidir. Əslində isə bütün mutasiyalar xəstəlik yaratmır. Biologiyada mutasiyalar nəticələrinə görə əsasən zərərli, neytral və faydalı dəyişikliklər kimi qiymətləndirilir.Neytral mutasiyalar orqanizmin sağlamlığına və fəaliyyətinə nəzərəçarpan təsir göstərməyən dəyişikliklərdir. Bəzən DNT-dəki dəyişiklik zülalın quruluşunu ümumiyyətlə dəyişmir, bəzi hallarda isə dəyişiklik baş versə də, orqanizmin normal fəaliyyəti üçün ciddi nəticə yaratmır. Belə mutasiyalar uzun müddət heç bir əlamət vermədən genetik materialda qala bilər.

Zərərli mutasiyalar isə hüceyrələrin və orqanların normal fəaliyyətini poza bilər. Bəzi genetik xəstəliklər müəyyən genlərdə baş verən mutasiyalarla əlaqəlidir. Məsələn, oraqvari hüceyrə xəstəliyi hemoqlobin zülalını kodlaşdıran gendəki konkret dəyişiklik nəticəsində yaranır. Digər tərəfdən, hüceyrələrin böyüməsini və bölünməsini tənzimləyən genlərdə müəyyən mutasiyaların toplanması xərçəngin inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Bununla belə, xərçəngin yaranması adətən tək bir mutasiya ilə deyil, bir neçə genetik və hüceyrəvi dəyişikliklərin təsiri ilə əlaqəlidir.Faydalı mutasiyalar isə canlıların müəyyən mühit şəraitində yaşamaq və çoxalmaq imkanlarını artıra bilər. Məsələn, bəzi genetik dəyişikliklər müəyyən infeksiyalara qarşı müqavimətin artmasına və ya ətraf mühitə daha yaxşı uyğunlaşmağa kömək edə bilər. Belə dəyişikliklər həmin xüsusiyyətə sahib olan canlıların yaşamaq və nəsil artırmaq ehtimalını yüksəldə bilər. Nəticədə mutasiya təbii seçmə prosesi vasitəsilə populyasiyada daha geniş yayıla bilər.Mutasiyaların digər mühüm xüsusiyyəti onların gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlıdır. Burada mutasiyanın hansı hüceyrədə baş verməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər dəyişiklik bədən hüceyrələrində, yəni somatik hüceyrələrdə yaranırsa, adətən həmin şəxsin orqanizmi daxilində qalır və övladlarına birbaşa ötürülmür. Lakin mutasiya yumurta və ya spermatozoid kimi cinsi hüceyrələrdə, yaxud onların yaranmasına səbəb olan hüceyrələrdə baş verərsə, mayalanma zamanı gələcək nəslə ötürülə bilər.Məhz irsi hüceyrələrdə meydana gələn mutasiyalar canlıların genetik müxtəlifliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Genetik müxtəliflik isə təkamülün əsas şərtlərindən biridir. Çünki canlılar arasında yaranan irsi fərqlər təbii seçmə üçün material təmin edir. Ətraf mühitə daha yaxşı uyğunlaşmağa kömək edən xüsusiyyətlər müəyyən şəraitdə nəsillər boyu yayıla bilər. Bu baxımdan mutasiyalar yalnız xəstəliklərin yaranması ilə əlaqəli hadisə deyil, həm də canlı aləmin dəyişməsinə və inkişafına təsir edən təbii bioloji prosesdir.

Həmçinin oxuyun

İlham Əliyevin adından saxta məlumat YAYILIR -DİQQƏT!

Quşlar yüksək gərginlikli elektrik xətlərində dayanır-Bəs niyə elektrik onları vurmur?

Qatarla gedənlərə ŞAD XƏBƏR!Bilet ucuzlaşdı

Prezidentin Mətbuat Xidməti MƏLUMAT YAYDI

Mutasiyaların baş verməsi həmişə dərhal görünən dəyişikliklərlə müşayiət olunmur. İnsan DNT-sində çoxsaylı genetik variantlar mövcuddur və onların böyük bir hissəsi heç bir xəstəlik əlaməti yaratmır. Bəzi dəyişikliklərin təsiri yalnız müəyyən yaş dövründə, xüsusi mühit şəraitində və ya digər genetik amillərlə birlikdə üzə çıxa bilər. Buna görə də hər hansı mutasiyanın aşkarlanması avtomatik olaraq insanın xəstə olduğu anlamına gəlmir. Onun sağlamlıq baxımından əhəmiyyəti mutasiyanın növündən, yerləşdiyi genetik bölgədən və digər amillərdən asılıdır.Müasir genetika elminin inkişafı mutasiyaların öyrənilməsinə və onların insan sağlamlığına təsirinin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradıb. Genetik testlər vasitəsilə bəzi irsi xəstəliklərlə əlaqəli dəyişiklikləri aşkar etmək, müəyyən xəstəliklərə meyilliliyi qiymətləndirmək və bəzi hallarda müalicə strategiyasını fərdiləşdirmək mümkündür. Bununla belə, genetik testlərin nəticələri mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməli, yalnız bir genetik dəyişiklik əsasında xəstəlik və ya gələcək sağlamlıq vəziyyəti barədə qəti nəticə çıxarılmamalıdır.

Beləliklə, mutasiya DNT-də baş verən sadə bir dəyişiklikdən daha geniş məna daşıyır. O, bir tərəfdən müəyyən xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola, digər tərəfdən isə canlıların dəyişən mühitə uyğunlaşmasına və təkamülün davam etməsinə şərait yarada bilər. Mutasiyaların bəziləri zərərli, bəziləri neytral, digərləri isə müəyyən şəraitdə faydalıdır. Təbiətin genetik müxtəlifliyi qorumasında mühüm rol oynayan bu proses canlı aləmin milyonlarla il ərzində dəyişməsinin əsas mexanizmlərindən biridir.Genetik kodumuzda baş verən hər bir dəyişiklik xəstəlik demək deyil. Bəzən heç bir əlamət yaratmayan kiçik bir fərq, bəzən isə orqanizmin fəaliyyətinə təsir edən mühüm bioloji dəyişiklik məhz mutasiyanın nəticəsi ola bilər. Buna görə də mutasiyaları yalnız təhlükə kimi deyil, həyatın müxtəlifliyini və təkamülünü formalaşdıran mürəkkəb təbii proses kimi dəyərləndirmək lazımdır.

Yeganə