Bizə yazın

Baku

-°C

USD

-

Qaynar su soyuq sudan daha tez dona bilərmi? – Alimləri düşündürən hadisə

Maraqlı 20 Noyabr 2026, 11:40

358

İlk baxışdan məntiqə zidd görünsə də, bəzi şəraitlərdə qaynar su soyuq sudan daha tez dona bilər. Elmdə “Mpemba effekti” adlandırılan bu maraqlı hadisə uzun illərdir alimlərin diqqətini cəlb edir. Adi məntiqə görə, temperaturu yüksək olan suyun əvvəlcə soyuması, daha sonra isə donması tələb olunur. Lakin müəyyən təcrübələr zamanı isti suyun soyuq sudan əvvəl buz halına keçdiyi müşahidə edilib.

Citypost.az xəbər verir ki, bu hadisənin tarixçəsi isə maraqlı bir müşahidə ilə əlaqələndirilir. 1960-cı illərdə Tanzaniyada məktəbli Erasto Mpemba dondurma hazırlayarkən diqqətçəkən bir fərq görüb. O, isti qarışığın soyuducuya yerləşdirildikdən sonra bəzən daha əvvəl donduğunu müşahidə edib. Mpemba bu barədə müəlliminə danışsa da, əvvəlcə onun müşahidəsinə ciddi yanaşılmayıb. Lakin sonradan məsələ elmi araşdırma mövzusuna çevrilib. 1969-cu ildə Mpemba və fizik Denis Osborne bu hadisə ilə bağlı elmi məqalə dərc etdiriblər. Məhz bundan sonra hadisə “Mpemba effekti” adı ilə tanınmağa başlayıb.

Bəs necə olur ki, daha yüksək temperaturda olan su bəzi hallarda daha tez donur? Alimlər bu suala cavab vermək üçün müxtəlif ehtimalları araşdırıblar. Əsas izahlardan biri buxarlanma prosesidir. İsti su daha sürətlə buxarlandığı üçün qabdakı suyun miqdarı azalır. Nəticədə dondurulmalı olan mayenin həcmi kiçilir və bu, donma müddətinə təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, buxarlanma zamanı su müəyyən miqdarda istilik də itirir və soyuma prosesi sürətlənə bilər. Digər ehtimallardan biri suyun daxilində həll olmuş qazlarla bağlıdır. Su qızdırıldıqda onun tərkibindəki həll olmuş qazların bir hissəsi ayrılır. Bu dəyişikliklərin donma prosesinə və istiliyin ötürülməsinə necə təsir göstərdiyi də araşdırılır. Bununla belə, həll olmuş qazların azalmasının bütün şəraitlərdə isti suyun daha tez donmasını izah etdiyi sübut olunmayıb.

Su daxilində yaranan hərəkətlilik və konveksiya da mümkün amillərdən hesab edilir. İsti su soyuduqca onun müxtəlif hissələri arasında temperatur fərqi yaranır. Bu isə mayenin daxilində istilik mübadiləsini və hərəkəti dəyişə bilər. Nəticədə istiliyin suyun bütün həcmi boyunca yayılması fərqli şəkildə baş verə bilər.Bundan başqa, qabın materialı və forması, suyun miqdarı, dondurucunun temperaturu, qabın səthlə təmas sahəsi və soyutma şəraiti də nəticəyə təsir göstərə bilər. Hətta suyun hansı səth üzərində yerləşdirilməsi belə istilik ötürülməsində fərq yarada bilər. Buna görə də iki fərqli temperaturda olan su nümunəsinin donma müddətini müqayisə edərkən bütün şərtlərin eyni saxlanılması vacibdir.

Mpemba effekti ilə bağlı əsas mübahisələrdən biri də hadisənin hər dəfə təkrarlanmamasıdır. Yəni qaynar suyun soyuq sudan daha tez donması universal qayda deyil. Müxtəlif laboratoriya təcrübələrində fərqli nəticələr əldə olunub. Bəzi hallarda isti su daha tez donsa da, başqa təcrübələrdə soyuq suyun daha əvvəl buzlaşdığı müşahidə edilir. Burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: suyun donma müddəti dedikdə onun tamamilə buz halına keçməsi, ilk buz kristallarının yaranması və ya müəyyən temperatur həddinə çatması nəzərdə tutula bilər. Bu proseslər eyni deyil. Təcrübənin hansı mərhələni ölçməsi də nəticələrin fərqli görünməsinə səbəb ola bilər.

Beləliklə, Mpemba effekti qaynar suyun həmişə soyuq sudan tez donması demək deyil. Bu, müəyyən şəraitdə müşahidə oluna bilən və bir neçə fiziki amilin qarşılıqlı təsiri ilə əlaqəli mürəkkəb hadisədir. Məhz buna görə də alimlər hələ də onun hansı şərtlərdə və hansı mexanizmlər hesabına baş verdiyini araşdırırlar. Adi bir məktəblinin dondurma hazırlayarkən etdiyi müşahidə isə gündəlik həyatda gördüyümüz hadisələrin bəzən nə qədər maraqlı elmi suallara yol aça biləcəyini göstərir.

Yeganə 

Problemlərinizi bizə bildirin

077 323 55 66

İnsan adlarını unutmaq yaddaş zəifliyindən qaynaqlanmır? – Maraqlı izah

İnsanlarla ilk dəfə tanış olarkən onların adını eşitsək də, bəzən cəmi bir neçə saniyə sonra həmin adı unuduruq. Bu hal bir çox insanda müşahidə olunur və çox vaxt yaddaşın zəif olması, diqqətsizlik və ya qarşı tərəfə kifayət qədər önəm verməmək kimi qiymətləndirilir. Halbuki bunun arxasında beynin informasiyanı qəbul etmə və emal etmə mexanizmi ilə bağlı maraqlı bir proses dayanır.Citypost.az-ın məlumatına görə, İlk tanışlıq anı beynimiz üçün eyni vaxtda bir neçə fərqli işi yerinə yetirməyi tələb edən sosial vəziyyətdir. Qarşımızdakı insanın üz ifadəsini izləmək, göz təmasını qorumaq, düzgün bədən dili nümayiş etdirmək, əl sıxmaq, özümüzü təqdim etmək və söhbətin necə davam...

20 Noyabr 2026, 10:40

"Instagram"da gözlənilən funksiya tətbiq edildi

"Instagram" sosial şəbəkəsində artıq paylaşılan hekayələri ("Story") redaktə etmək mümkün olacaq.Oxu.Az xəbər verir ki, bu barədə layihənin rəhbəri Adam Mosseri sosial şəbəkədəki səhifəsində bildirib.Onun sözlərinə görə, yeni funksiya paylaşım etdikdən dərhal sonra yazı səhvi aşkar edən istifadəçilər üçün faydalı olacaq. Əvvəllər səhvi düzəltmək üçün hekayəni silib yenidən paylaşmaq lazım gəlirdi. İndi isə bunu birbaşa redaktə etmək mümkündür.Belə ki, istifadəçilər paylaşım etdikdən sonra 15 dəqiqə ərzində mətni, musiqini, stikerləri və rəsmləri dəyişə biləcəklər. Mosserinin sözlərinə görə, redaktə baxış, bəyənmə və cavab sayına təsir etməyəcək.Artıq paylaşılmış hekayəni redaktə etmək üçün ekranın sağ aşağı küncündəki üç nöqtəyə toxunmaq və müvafiq seçimi seçmək lazımdır....

20 Noyabr 2026, 07:30

“Toyota” yeni hibrid pikapını təqdim etdi

“Toyota” “Corolla Cross” əsasında hazırladığı “Corolla Deck” pikap modelini təqdim edib. Braziliyada istehsal olunacaq avtomobil Latın Amerikası və Karib hövzəsi ölkələrində satışa çıxarılacaq.Citypost.az “Bakupost”a istinadən xəbər verir ki, yeni model “Hilux”dan aşağı mövqedə yerləşəcək və “Fiat Toro” ilə rəqabət aparacaq.“Corolla Deck”in 1,8 litrlik hibrid mühərriklə təchiz ediləcəyi gözlənilir. Bu mühərrik “Corolla” və “Corolla Cross” modellərində 122 at gücü hasil edir. Lakin göstəricilər yeni pikap üçün hələ təsdiqlənməyib.Model Braziliyada 2027-ci ildə satışa çıxarılacaq. Qiyməti və texniki göstəriciləri hələ açıqlanmayıb....

19 Noyabr 2026, 18:00

Face ID sirri nədən ibarətdir? Telefon qaranlıqda üzümüzü necə tanıyır?

Müasir smartfonların ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri istifadəçinin üzünü tanıyaraq ekran kilidini açmasıdır. Xüsusilə Apple-ın Face ID texnologiyası bu sahədə diqqət çəkir. Telefonun üzünüzü tanıması üçün nə işığa, nə də kameraya baxaraq uzun müddət dayanmağa ehtiyac var. Hətta tam qaranlıq mühitdə belə cihaz üzünüzü müəyyən edə bilir. Bəs telefon bunu necə bacarır? Axı adi kamera qaranlıqda insanın üz cizgilərini aydın görməkdə çətinlik çəkir.Citypost.az xəbər verir ki, bu texnologiyanın sirri telefonun ekranının yuxarı hissəsində yerləşən xüsusi sensorlar sistemindədir. Face ID yalnız adi ön kameradan istifadə etmir. Burada TrueDepth adlanan xüsusi kamera sistemi fəaliyyət göstərir. Bu sistemin əsas komponentlərindən biri infraqırmızı işıqla işləyən...

19 Noyabr 2026, 11:00

Geosmin və petrikor: Yağış qoxusunun yaranma sirri nədən ibarətdir?

Yağış yağdıqdan sonra havada hiss edilən torpaq qoxusu bir çox insana xoş təsir bağışlayır. Xüsusilə uzun müddət davam edən quraqlıqdan sonra ilk yağış damcıları torpağa düşəndə ətrafa yayılan bu özünəməxsus qoxu daha aydın hiss olunur. Bəziləri üçün bu qoxu uşaqlıq xatirələrini, bəziləri üçün isə təbiətin yenilənməsini xatırladır. Lakin maraqlıdır ki, yağışdan sonra hiss etdiyimiz bu qoxunun xüsusi adı var: petrikor. Citypost.az-ın məlumatına görə, Petrikor sözü ilk dəfə 1964-cü ildə avstraliyalı alimlər İzabel Coys Bear və Riçard Tomas tərəfindən elmi ədəbiyyata daxil edilib. Bu termin yunan mənşəli iki sözdən yaranıb: “petra” – daş, “ichor” isə qədim yunan mifologiyasında tanrıların damarlarında axdığına inanılan...

19 Noyabr 2026, 10:00

Güzgü sağla solu dəyişir, yoxsa önlə arxanı? – Fizika və beyin qavrayışı barədə maraqlı həqiqət

Güzgüyə baxdığımız zaman çoxumuz özümüzün sağ və sol tərəflərinin dəyişdiyini düşünürük. Məsələn, sağ əlimizi qaldırdıqda güzgüdəki görüntümüz sanki sol əlini qaldırır. Eyni zamanda, üzümüzün sağ tərəfində olan bir xüsusiyyət güzgüdə sol tərəfdə görünür. Lakin maraqlı məqam budur ki, güzgü əslində sağla solu dəyişmir. O, görüntünü ön-arxa istiqamətində əks etdirir. Bəs onda niyə bizə elə gəlir ki, güzgüdə sağ və sol tərəflərimiz yerini dəyişib?Citypost.az xəbər verir ki, bunun səbəbi güzgünün işləmə prinsipindən daha çox, insan beyninin görüntünü necə qəbul etməsi ilə bağlıdır. Güzgü qarşısında dayandığımız zaman özümüzə üzbəüz baxırıq. Beynimiz isə qarşı tərəfdə gördüyümüz görüntünü sanki qarşımızda başqa bir insan dayanıbmış...

19 Noyabr 2026, 09:00